دیوان صباحی بیدگلی

باسمه تعالی

حاجی سلیمان صباحی، در شمار گویندگانی است که بعد از روزگار صفویه، لزوم پیروی از شیوه سرایندگان متقدم را شعار شاعری خویش کردند و بدین صورت کوشیدند تا با هرج و مرجی که رفته رفته در سبک هندی پدیدار آمده و شعر دلاویز فارسی را از مسیر مطلوب خود خارج کرده بود ، به مبارزه برخیزند.

صباحی خود در قطعه ای که به عنوان شاعر همزمان و همفکر خود رفیق اصفهانی سروده و در بخش مقطعات اشعار او دیده می شود، به پیروی خویش و گروه همداستان خویش از طرز گویندگان پیشین اشارت می کند  و می گوید :" بود طریقه ما اقتفای استادان ....." و مقصود وی از استادان ، شاعران بزرگ متقدم است.

زادگاه صباحی ، بیدگل در 12 کیلومتری شمال شرقی شهر کاشان واقع شده و نیز در همین شهر جهان را بدرود گفته و به خاک سپرده شده است.

تاریخ ولادت وی به درستی معلوم نیست . خود نیز در اشعارش اشارتی بدان نمی کند ، همچنانکه زمان درگذشت او هم نامشخص است و تنها می توان گفت که درگذشت او در اوایل سلطنت فتحعلیشاه قاجار روی داده است.

صباحی در سالهای جوانی به زیارت بیت الله الحرام نایل شده و چنانکه از آثارش پیداست ، روزگاری نیز در شهر شیراز مقیم بوده است. ظاهرا" بقیت عمر خود را به جز سفرهای کوتاه زمان، در شهر زادگاه خویش گذرانیده و به کار کشاورزی امر معیشت خود را هموار می کرده است.

از حوادث رقت انگیز زندگی وی، سانحه زمین لرزه هول آور کاشان به سال 1196 هجری قمری است که بر اثر آن شاعر ، عائله خویش را از دست می دهد و حاصل این فاجعه ، ترکیب بند تاثر آوری است که وی به مرثیت عزیزان از دست داده خود به یادگار گذاشته است.

صباحی ، با هاتف اصفهانی و آذر بیگدلی دوستانی همدل و استوار بوده اند . نسبت به آذر بیگدلی با حرمتی که شاگرد از استاد خود سخن می گوید یاد می کند، ظاهرا" مربی هنری و راهنمای وی در شاعری آذر بوده است و چنانکه آذر خود در شرح احوال صباحی در تذکره آتشکده خویش می نویسد ، تخلص صباحی را نیز همو برای وی برگزیده است.

به عقیده احمد کرمی ، در میان گروه شاعران بازگشت ادبی ، صباحی بیدگلی رتبتی ممتاز دارد. در سرودن انواع شعر طبع خود را آزموده و در هر صنف سخن به خوبی از عهده ادای آن برآمده است. صباحی در غزل شیرین و لطیف خود به سخن سعدی و حافظ توجه دارد و در قصیده ، کار قصیده سرایان بزرگ قرون پنجم و ششم سرمشق اوست و چنانکه شعر او گواهی است به تتبع آثار آنان کوششی فراوان داشته و به عظمت کار شاعرانی چون عنصری و فرخی و سنائی و مختاری و معزی و انوری و لامعی و ازرقی به دیده حرمت می نگریسته است . فتح الله خان شیبانی کاشانی قصیده سرای فحل و بزرگ دوره قاجاریه ، صباحی را در کار رجعت ادبی ، نخستین کس می شناسد و می گوید: " ... وضع بیان بکلی تغییر یافت و فصاحت و بلاغت در ظلمت شبهای رکاکت و قباحت الفاظ مشکله و استعارات بارده مستتر گشت و در اواخر ملوک زند..... صباحی بیدگلی ..... صبح صادق سخن را بالا کشید و به طریق شعرای باستان قصائدی چند به نظم آورد....." و مراد شیبانی ، از این رجعت ، عصر صفویه و سبک هندی نیست ، بلکه وی از انحطاط شعر فارسی را از آغاز دوره سلجوقیان می داند و صباحی را مجد شیوه شاعران باستان می شناسد که بدیهی است این سخن خالی از اغراق نیست . به هر حال تاثیر وجود صباحی در تحول ادبی بر بنیاد شیوه شاعران پیشین انکار ناپذیر است ، زیرا فتحعلیخان صبا ، ملک الشعرای دوران فتحعلیشاه و سر سلسله گویندگان عصر قاجاریه و مروج هنر شاعری در آن دوره ، پرورده مکتب اوست.

دیوان صباحی بیدگلی ، نخستین بار در سال 1338 هجری خورشیدی به تصحیح و مقابله شادروان پرتو بیضائی و اهتمام آقای عباس کی منش " مشفق کاشانی " صورت طبع یافته است.

غزلیات

سر کوئی که هر دم جان دهد، صد بیگناه آنجا

                                             فغان کز بی پناهی ، بایدم بردن پناه آنجا

چه باکم از قفس ،اکنون که رفت از باغ گل بیرون  

                                           به حسرت بایدم چون زیست، خواه اینجا خواه آنجا

ز جیب شاخ گو ، بیرون نیارد سر گلی هرگز

                                          در آن گلشن که جز گلچین، کسی را نیست راه آنجا

بر آن در شادم از آه و فغانی، ورنه میدانم

                                         نمی دارد کسی گوشی، به حرف دادخواه آنجا

                         ندارد ره به سوی او کسی دیگر ، مگر گاهی

                         دهد حال صباحی عرضه باد صبحگاه آنجا

                        _______________________

ملک دل ویرانم ، کش زیر نگین بادا                ویرانیش از خواهد، ویران تر از این بادا

غیر از تو چو من نالد، نالان تر از این بادا           تا چند چنان باشد، یکچند چنین بادا

آن مه که تمام آمد ، امشب به خرام آمد         بر گوشه بام آمد، مه گوشه نشین بادا

ای دل طمع یاری؟ وز یار وفاداری؟                 آن گر شده بازاری ،این خانه نشین بادا

در بزم به کس تا او، غافل ننماید رو        چون چشم منش هر سو، چشمی به کمین بادا

تا می زکف اوباش، بستانم و نوشم فاش       یغما کن دل ای کاش، غارتگر دین بادا

پیش لبت از خنده، دارای یمن بنده               وز روی تو شرمنده، صورتگر چین بادا

                       بی لعل دل آرامم ، پر زهر بود جامم

                      تلخ است اگر کامم ، آن لب شکرین بادا 

                 ___________________________

گر به کف دامان به رغم آسمان آرم تو را

                                بر سر مهرای مه نامهربان آرم تو را

تو همایون طایر عرش آشیانی، من کیم

                                تا به دام خود توانم ز آشیان آرم تو را

                    _____________________

رسانیدم به پیری از غم یاری ، جوانی را

                                   که نه راه وفا داند، نه رسم مهربانی را

فراموشم مکن در سیر باغ ، ای مرغ آزاده

                                    به خاطر دار، حق صحبت هم آشیانی را

توانم درد و داغ عشق پنهان کرد، اگر پنهان

                                     توان کردن رخ کاهی و رنگ زعفرانی را

به ناکامی دهم گر در غم او جان ، من مسکین

                                     چه غم زین باشد آن شاه سریر کامرانی را؟

                ز عشق من ندارد گر صباحی آگهی یارم

                چرا دارد همین از بهر من ، این سرگرانی را؟

                  _____________________

سر بر قدمت هواست ما را                   بر سر بنگر چهاست ما را

زان دست که بر دعاست ما را               دانی که چه مدعاست ما را؟

جا ، جز در او کجاست ما را                  گر خواست و گر نخواست ما را

بر کوی مسیح ، ره ندانیم                   خاک در او ، دواست ما را

خوش کرده گدایی از خرابات               سلطان جهان گداست ما را

خاک در او به جان فروشند                 گفتی ، که بها کراست ما را

از بهر دعای آن جفا جوست                آن دست که بر خداست ما را

              جز دیر مغان گریز گاهی

               ز آسیب جهان کجاست ما را

                  _____________________-

از دیده نهفته ماهم امشب                   خون می چکد از نگاهم امشب

چشمم به مهی فتاده امروز                   کز چشم فتاده ماهم امشب

بر سوزش دل، ز سوزش هجر                 ای شمع ، تویی گواهم امشب

                  تو ریخته خون غیر را دوش

                  من آمده دادخواهم امشب

                ____________________-

ظلم است رها شود ز دامت              مرغی که نخست گشته رامت

خواهم شنوم همیشه نامت              آرد همه غیر اگر پیامت

آسوده تو در وصالی ای غیر               هجران کشد از من انتقامت

مرغ حرم از حرم طلبکار                    توفیق طواف طرف بامت

ای خواجه مرانش از در، امروز             زین جرم که پیر شد غلامت

مرغان چمن که پر فشانند                باشند در آرزوی دامت

هر چند که صبحم از تو شام است       خوش باد همیشه صبح و شامت

شیرین لب من گهی به یاد آر             از تلخی کام تلخکامت

بر جام جمش نمی کشد دل             آن کس که کشید، می ز جامت

افسون رقیب را مکن گوش               کافسانه شود، به ننگ نامت

مردیم ز شوق زخم دیگر                  کردیم تمام ، ناتمامت

                    نگشایدم از چمن دل امروز

                    روزی بودم امید دامت

               ______________________

زیر تیغ جفای او، از دل                رفتم آهی کشم وفا نگذاشت

شاد از آنم به درد تو، که مرا          در دل اندیشه دوا نگذاشت

گشت بیگانه از من و با من           دیگران را هم آشنا نگذاشت

                  ناله از من جدا نشد نفسی

                   یک نفس بی توام جدا نگذاشت

                   ___________________

ندانم دل غمم را به گفته است             که هر کس را که می بینم شنفته است

به خون، من خفته امشب با غم او            ندانم او، در آغوش که خفته است؟

ندارد گوش بر حرف من امروز                ندانم غیر در گوشش چه گفته است!

                  پی منزلگه مهرت صباحی

                  ز گرد کینه ، صحن سینه رفته است

                  _____________________-

چون ملک دل ، تو را شد، از جور به عنایت

                              سلطان چرا پسندد ویرانی ولایت

   افتاد ز آشیانه، مرغی زد این ترانه

                             یا هجر را کرانه، یا عمر را نهایت

 دل را ز غصه عشق، خاموش کرده بودم

                                زان لب شنید حرفی، شد بر سر حکایت

پیش توام تکلم، یا را نه از تظلم

                               تو غافل از ترحم، من فارغ از شکایت

                      گویی اثر نهشتند، در ناله صباحی

                      نه از منش جدایی، نه از تواش سرایت

                   _________________________-

مرا از گلعذاری خار خاریست                که خوار اوست هر جا گلعذاریست

متاع دل، برش پست ارمغانی است         به پیشش نقد جان کمتر نثاریست

دل از کف داده ناصح را بگویید                 کسی را گو ، که در دست اختیاریست

تو را از گرد من ننگ است ، ور نه             ز پی هر جا سواری را غباریست

درآیم کاش در جرگ سگانش                 به کوی او ، مرا هم اعتباریست

بیا تا با هم ای بلبل بنالیم                     مرا هم از گلی در سینه خاریست

                   صباحی را جدا از آستانت

                   نه روز آسایشی ، نه شب قراریست

               ________________________

بیند چو تو را ، باشدش از گفته ندامت              نادیده رخت آنکه مرا کرد ملامت

افتاد وصالش به قیامت، که شب هجر              روزیش ز پی نیست، مگر روز قیامت

                     ساقی دهدم جام و برد جام، غم از دل

                     بشتاب به میخانه، کرم بین و کرامت

               ______________________

گفتم توان ز لعل لبت کام جان گرفت              گفتا چو بگذری ز سر جان توان گرفت

صد بار بیش مرغ دل افتاد از آن به خاک          باز آن همان، به شاخ بلند آشیان گرفت

امروز ،میکده است که هر کس چو من در آن     با دست خالی آمد و رطل گران گرفت

گشتم به طرف باغ و ندیدم به غیر تو             سروی که زیر سایه آن ، جا توان گرفت

عیبم کنند خلق ، که پیری و عاشقی            خود روی او دل از کف پیر و جوان گرفت

ای آنکه با طبیب من افتاد کار تو                   عبرت توان ز کار من ناتوان گرفت

ای همنفس ، به آن بت عیسی نفس بگو       کز ناتوان خود خبری می توان گرفت

                   نخل قدمت به هر ثمر آراسته چه سود؟

                   چون بهره ای کسی نتواند از آن گرفت

                  ______________________

بر زمین کوی جانان ،نقش پای تازه ایست

                            گویی آن ناآشنا را آشنای تازه ایست

دیگر از خون کدامین بیگناه آلوده دست

                            کان بلورین پنجه رنگین از حنای تازه ایست

عارض است آن یاسمن، یا آیت رحمت بود

                           قامت است آن یا قیامت ، یا بلای تازه ایست

هر دم آلایی به خونی دامن و از رشک آن

                          بر سر خاک شهیدانت جفای تازه ایست

چون مرا کشتی ، مکن از تربتم کوته، قدم

                          کز توام هر لحظه چشم خونبهای تازه ایست

خواجه را از بنده ناید یاد، این رسمی است نو

                          خسرو از چاکر نپرسد، این بنای تازه ایست

              کیست می دانی صباحی گلستان عشق را

              داستان کهنه را ، داستانسرای تازه ایست

             ____________________________

مکش به خون پر و بالم که من هر آنچه پریدم

                        به غیر گوشه بامت نشیمنی نگزیدم

هزار دانه فشاندند و رامشان نشدم من

                       هزار سنگ به بالم زدی و من نپریدم

ندیدم آنکه توانم به او گریختن از تو  

                       که بود دام تو گسترده هر طرف که دویدم

نظاره گل و گشت چمن به مرغ چمن خوش

                        که من به دام فتادم ، چو ز آشیانه بریدم

سزد اگر نفروشم غم تو را به دو عالم

                        که نقد عمر ز کف دادم و غم تو خریدم

مرا به جرم چه کردی برون ز گلشن کویت؟

                        بری ز نخل تو خوردم؟ گلی ز شاخ تو چیدم؟

           وطن به بیدگل اما کسی ندیده صباحی

           به دست ، دسته گل ، یا به فرق شاخه بیدم

 

 

  

فخر زمانه حضرت آقا سلیم، آن

کز چهره اش عیان بود آثار لطف حق

گردیده خانه ی ستم از سعی او خراب

دیوان عدل یافته ز امداد او نسق

تا گشته صیت دولت او در جهان بلند

نشنیده است گوش کس آواز مستحق

آصف که یافت از ره دانش به دهر نام

حاتم که برد ز اهل سخا در جهان سبق

در پیش آن محیط کمال و کرم کجا

آن از هنر زند دم و این از کرم نطق؟

سر زد ز باغ آرزوی او گلی و شد

از شرم او ز ژاله رخ لاله پر عرق

نام از محمد و علیش داد چون که یافت

بر گردن از محبت هر دو اش وهق

کلک صباحی از پی تاریخ آن نوشت :

بعد از محمد است علی پیشوا بحق

یا رب بود به صفحه ی زنگار فام چرخ

پیوسته تا عیان خط شنجرفی شفق

روی موالیش چو شفق باد لاله فام

فرق مخالفش چو سر خامه باد شق

  

به عهد داور دوران که بود و باشد و بادش

جهان محکوم حکم و آسمان منقاد فرمانش

کریم اسم کرم رسم آنکه دید از لطف و قهرش بس

زمان از عدل آرایش زمین از ظلم پیرایش

بود آغوش شیر از بهر آهو بستر راحت

بود چنگال باز از بهر تیهو مهد آسایش

به حکم نافذ رزاق خان آن خان والا شأن

که وصفش را نباشد در طراز لفظ گنجایش

در آرایش ازو عالم در آسایش ازو مردم

که شد دست و دلش را شیمه بخشش شیوه بخشایش

بنا شد این طراوت بخش حمام صفا پرور

که یارب باد از ان کاشانه ی کاشان در آرایش

بود در سقف آن کامد چو گردون روشن از انجم

بود در صحن آن کامد چو جنت پاک از آلایش

ضیای آفتاب و ماه را گلجام پرویزن

صفای کوثر و تسنیم را فواره پالایش

هم اندر گلخنش برق یمان پیوسته در تابش

هم اندر منبعش آب بقا پیوسته در زایش

به سعی ابن عمش حضرت حاجی غیاث الدین

که عمرش باد در افزونی و خیرش در افزایش

به پایان آمد و گفتا صباحی بهر تاریخش:

  

فخر سادات میرزا کاظم

کامد از وصف قاصر اوهامش

قطب آل نبی که همت او

هست صرف مدار احکامش

معتقد گشت ازو و مستظهر

بازوی دین و پشت اسلامش

بر اعاظم رواست تعظیمش

بر اکارم سزاست اکرامش

در چنان طالعی که بود سپهر

به سعادت مقارن اجرامش

طبع برجیس داشت کیوانش

شکل ناهید یافت بهرامش

پسری داد ایزدش که ربود

از دل و جان قرار و آرامش

مه خجل از عذار گلگونش

مهر ، داغ از رخ سمن فامش

آسمان گر کند نظاره ی او

تشت خورشید افتد از بامش

فارغ از سرو و گل ، تذرو و هزار

از صنوبر قد گل اندامش

نام سید علیرضا در گوش

آمد از منهیان الهامش

نامور ساختش به آن که دهد

علی موسی الرضا کامش

گشت " سید علیرضا" تاریخ

شد چو سید علیرضا نامش

از دورنگی زمانه تا باشد

منتظم با لیالی ایامش

باد یارب به روز و شب خوشتر

  

خان عالی رتبه عبدالباقی آن

کش بود پر ساغر از صهبای عیش

آنکه از خونین سرشک خصم او

غازه می مالد به رخ عذرای عیش

بر درش کس را نبینی تنگدل

غم کجا و موکب دارای عیش

خون خورد در بزم عیش او حسود

سود او این باد از سودای عیش

زهره در رقص از سرود بزم او

روزهای شادی و شبهای عیش

قهر او هر جا بود آتش فشان

باد غم ریزد ز هم اجزای عیش

ریخت طرح این عمارت کاندر آن

سایه هر سو افتد از بالای عیش

غم در ان گر ره نجوید دور نیست

جنت المأوی بود مأوای عیش

یافت چون اتمام و بانی اندر آن

کرد حاصل کام از استیفای عیش

بهر تاریخش صباحی زد رقم:

  

گل گلشن دانش آقاسلیم

که پر باد جامش ز صهبای عیش

بود تا نشانی و نامی به دهر

ز جنس نشاط و ز کالای عیش

مبادش به دل جز هوای نشاط

مبادش به سر غیر سودای عیش

چو بودش مدام آرزوی طرب

چو بودش همیشه تمنای عیش

بنا کرد بهر دو فرزند خویش

که هستند پیوسته جویای عیش

محمد حسن عشرت افزای بزم

محمد علی محفل آرای عیش

سرایی که همچون سرای بهشت

بود جای شادی و مأوای عیش

بود تا درین باغ و این میکده

گل شادمانی و صهبای عیش

نچینند گل جز ز باغ طرب

ننوشند می جز ز مینای عیش

رسید آن سرا چون به اتمام و شد

دران بانی آن مهیای عیش

به تاریخ آن زد صباحی رقم

  

محمد حسین آنکه ایام چون او

ندید و شد از بزم ایام افسوس

در آغاز عمر از جهان رفت بیرون

ندانست آغاز از انجام افسوس

براورد تا در جهان نام ، بسترد

ز لوح وجودش قضا نام افسوس

همش اول دور، ساقی گردون

شراب اجل ریخت در جام افسوس

نه او را دگر بازگشت است، فریاد

نه کس را به او راه پیغام افسوس

به تاریخ سالش صباحی رقم زد:

  

امام سابع و تاسع که موسی است و محمد

یکی است بحر کرامت، یکی است منبع اعجاز

یکی چو احمد مختار محرم حرم غیب

یکی چو حیدر کرار مخزن گهر راز

ادامه مطلب   

زهره ی چرخ سیادت اختر برج عفاف

شمسه ی کاخ سعادت شمس گردون اقتدار

فاطمه آن فاطمی نسبت که با قرب نسب

از جواری حریمش خواستی قرب جوار

شوق طوف روضه ی جدش حسین بن علی

گشت دامنگیر و غربت بر وطن کرد اختیار

شد به این نعمت چو مستسعد به توفیق خدا

نقد جان را کرد بر آن مقدم عالی نثار

جُست از آن از حاجبان درگهش اذن دخول

وز مقیمان حریم حرمت او یافت بار

هر که را افسر بود زین خاک از اکسونست ننگ

هر که را بالین ازین درگاه از دیباست عار

او انیس حور و جمعی موپریشان از غمش

او قرین سور و خلقی در فراغش سوکوار

کسوت او حله ی فردوس و مردم سینه چاک

جای او در لاله زار خلد و عالم داغدار

چون صباحی سال تاریخش طلب کرد از خرد

  

چون میر علی نقی که بودش

از حسن عمل نصیب وافر

مشغول به کار آخرت بود

کرد اول کار فکر آخر

رخت سفر از جهان دون بست

ز آمیزش خلق شد منافر

آهنگ دیار قدسیان کرد

شد با نبی و ولی مجاور

تاریخ نگار شد صباحی:

شد میرعلی نقی مسافر

  

سرو نوخیز بوستان کمال

مه تابان آسمان هنر

میر سید محمد آنکه بود

دولتش یار و طالعش یاور

ادامه مطلب   

ملاذو ملجاء سادات ، باقر آنکه ازو

زمانه آفت عین الکمال دور کند

به بارگاه فلک اشتباه شاه نجف

که چشم مهر ز خاک درش زرور کند

علی عالی اعلا که رویش آینه ایست

کزو فروغ جمال ازل ظهور کند

زمین درگهش از نور مهر مستغنی است

چو جلوه در کف جم ساغر بلور کند

به زیر دامن خود چرخ مجمر خورشید

ازان برد که ز خاک درش بخور کند

تمتعی نبرد خصم از فروغ درش

چه بهره حاصل از آیینه چشم کور کند

به تحفه برد دو آیینه بهر امیدی

که التفات سلیمان به بذل مور کند

دو آینه که به جای دو چشم آن حرم است

کزان نظاره ی نزدیک و سیر دور کند

درآن دو آینه هر گه نظر گشاید کس

نظاره ی رخ غلمان و روی حور کند

چو این دو آینه شد نصب،  از شعاع، همان

کند که گاه تجلی فروغ طور کند

نوشت کلک صباحی برای تاریخش:

  

خان خانان علی تقی خان گردید

چون بانی این برکه به هنگام سعید

زد کلک صباحیش به تاریخ رقم:

زین برکه زلال زندگی گشت پدید

  

فغان که چرخ جفا کیش بر سرعالم

کشید تیغ جفا دیگر از نیام ستم

نموده لشکر غم بر دل صغار و کبار

چنان هجوم که عیش از میان گزیده کنار

ادامه مطلب   

الا چون خلق تو ،نیکو زبانت

گل از خلقت خجل قند از بیانت

بود چون نکهت خلق تو گلبیز

لب لعل تو چون گردد شکر ریز

ادامه مطلب   

شنیدم بلبلی گلشن ندیده

ز گیتی کام دل چون من ندیده

شمیم گل نخورده بر مشامش

ندیده گلشن و نشنیده نامش

ادامه مطلب   

جعلت فداک ای نسیم صبا

روا از تو امید شاه و گدا

به من بین و آنگه زراه کرم

به خاک عرب رو ،ز خاک عجم

ادامه مطلب   

ای باد شمال عدل پرور

از نکهت تو جهان معطر

ای چشم جهان منور از تو

ای خاک جهان معطر از تو

ای گشته پدید از دم تو

گسترده ز فیض مقدم تو

ادامه مطلب   

نالم همه دم که همدمی نیست مرا

غیر از غم بی کسی غمی نیست مرا

گویم غم خویش با که غیر از دل خویش

چون جز دل خویش محرمی نیست مرا

ادامه مطلب   

جهان چو بخت خدیو زمانه گشت جوان

قدم به تخت کیان زد خدایگان جهان

نهاد افسر جمشید بر سر افریدون

نشست بر سر تخت قباد نوشیروان

کمر به خون سیاووش بست، کیخسرو

سپه کشید به توران ، تهمتن ایران

نگین گرفت سلیمان ز دست اهریمن

خلاص شد مه کنعان ز حیله ی اخوان

شکست قلب دی از صولت سپاه بهار

به جلوه گاه شرف کرد آفتاب مکان

زمانه کرد مهیا، بساط عیش و نشاط

سپهر کرد ممهد ، بساط امن و امان

به جای جد و پدر  ،تکیه زد به طالع سعد

سپهر جاه و جهان جلال ، جعفر خان

پشنگ هنگ و سیاووش هوش و کسری رای

قباد شوکت و دارا شکوه و جم فرمان

زراسب اسب و فرامرز گرز و برزو برز

زواره خنجر و آرش کمان و گیو سنان

چو کار جنگ کند راست ، آردش بی خواست

چو برگ حرب کند ساز بخشدش آسان

سماک نیزه و خورشید خود و پروین درع

هلال تیغ و مجره کمند و قوس کمان

به دست تیغ ، کند جا چو در صف پیکار

به کف سنان  ، چو نهد پا به عرصه ی میدان

زند به سوک پدر تاج بر زمین ، بهمن

کند به مرگ پسر جامه نیلگون ، دستان

نهد به دست درم ریز پا چو بر مسند

کند به چنگ گهرپاش جا چو در ایوان

به حرص حاتم فتوی دهد قبیله ی طی

 به نخل معن گواهی دهد بنی شیبان

به صید بره کند تیز گرگ اگر چنگال

به قصد گور گشاید اگر هزبر دهان

به تیغ خشم ببرد ز چنگ آن ناخن

به گاز قهر برآرد ز کام این دندان

نسازد ار ز پی خدمتش ستاره صلاح

نبندد ار ز پی طاعتش سپهر میان

به نوک نیزه زند چاک جوشن انجم

به ضرب تیغ ببرد نطاق کاهکشان

زهی ز وسعت قدر تو لنگ پای خیال

زهی ز رفعت جاه تو سست ، بال گمان

به پیش زینت بزمت کزوست عقل خجل

به جنت رفعت قصرت کزو خرد حیران

حقیر، مایه ی اجرام روشنان سپهر

فقیر، پایه ی اطباق گنبد گردان

گر احتساب تو هر شب نبودیش هر شب

به بزمت آمدی از چرخ، زهره رقص کنان

ز شش جهت که ز حکم تو سر کشد؟ کاید

بر آستان تو از هفتم آسمان کیوان

جهان به دور تو ایمن، که گرگ را چه گذر

به گله ای که شبان است موسی عمران

مباد رأی تو را زین ملال اگر یکچند

فلان به جای تو بگزیده ملک یا بهمان

نهاد بختی گردون به چنگ غیر، زمام

سپرد توسن دولت به دست غیر، عنان

کنون به رشته ی حکم تو آن سپارد  ،سر

کنون به داغ قبول تو این نگارد ، ران

به ملکت تو که آن را خرد ندید کنار

به کشور تو که آن را گمان نیافت کران

غزال  ،خواب کند در مقام شیرین عرین

حمام، بیضه نهد در کنام باز جوان

به روزگار تو کایمن بود ز نقص زوال

به دور تو که بود فارغ ا ز غم حدثان

به بره گرگ بود غمگسارتر از میش

به گله شیر بود دوستدارتر ز شبان

به دور حکم تو شاید نبیند ار آسیب

به عهد عدل تو زیبد نیابد ار نقصان

ز تندباد، سراج و ز سنگ خاره ، زجاج

ز شاهباز ، دجاج و زماهتاب ، کتان

کند  ،چو برق عنان توسن آیدت در رقص

کند ،چو شعله فشان ناوکت شود پران

به پای اسب تو ، جسم مخالفان ، حرکت

به بال تیر تو ، جان معاندان، طیران

فروغ عدل تو تابید تا درین گلشن

نسیم حفظ تو تا شد درین حدیقه وزان

به صحن باغ  ،خس آساید از ستیزه ی برق

به مهد شاخ  ، گل آرامد از نهیب خزان

فلک سریر خدیوا ، گذشت چون ز فلک

ز پایبوسی تو  ،پایه ی سریر کیان

بر آستان تو هر کس،  به نزل تهنیتی

گرفت پیشی از امثال و سبقت از اقران

مرا که آمدم طالع زبون مسکین

مرا که باشم از اقبال پست  ، بی سامان

نه مایه ای که دهم جلوه در برآنها

نه پایه ای که زنم قطره در صف ایشان

ندیده تقویتی از رعایت خسرو

نجسته تربیتی از عنایت سلطان

ز بحر طبع ، یکی رشته ی در آوردم

که هست عقد ثریا ز نظم آن حیران

ز واقفان حضور تو باز کردم شرم

به پای حاجبت افشاندم و پی دربان

گر از قبول تو یابد نظر، زهی دولت

ورش به بخت من افتد گذر، زهی حرمان

علیمراد چو رفت از جهان به حکم اجل

تو را که جان جهانی، سپرد جان و جهان

به ضبط سال جلوس مبارک میمون

که هست مبدأ تاریخ عشرت دوران

نوشت کلک صباحی: ز "قصر سلطانی "

" علیمراد " برون شد ، نشست " جعفرخان"

مدام تا که کند خنده گل ز تابش مهر

همیشه تا که خورد گوی لطمه از چوگان

ز فر بخت تو بادا ، دل ولی خرم

به پای رخش تو بادا، سر عدو غلطان

  

آسود چون گوش جهان ، دوش از خروش مرد و زن

    شد بر در کاشانه ام ، دست نگاری حلقه زن

نگشوده لب در پاسخش ،در را گشودم بر رخش

    رفت از جمال فرّخش، صبرم ز دل، تابم ز تن

در پیش ، او ، من از قفا ، کردیم تا در حجره جا

    از چهره شد برقع گشا ، از غمزه شد ناوک فگن

از روی آن گنج طرب ، افتاد دل اندر عجب

    خورشید در تاریک شب ، پیدا میان انجمن

گفتم کف موسی مگر ، از جیب قبطی شد به در

    یا یوسف صدیق سر ، بر زد ز کحلی پیرهن

در جامه ی فیروز رنگ ، آراست ، بر ، میر فرنگ

    افتاد یا در ملک زنگ ، اینک ره شاه ختن

در شب رخ آن مه جبین ، چو باشبه  ،دری ثمین

    بر سبزه زاری یاسمین ، در مرغزاری نسترن

در ظلمت آب جانفزا ، تیر شهاب اندر هوا

    مه در دهان اژدها  ،جم در کنار اهرمن

عقد ثریا در ثری  ، پیدا زحل با مشتری

    در دست دیو انگشتری  ، در جیب زنگی یاسمن

در کنج غار بی صفا ، مهد بلند مصطفی

    با دوده ی هند دغا  ،چشم و چراغ دین حسن

مطفی نار حاطمه ، نور دو چشم فاطمه

    عرش برین را قائمه ،  شرع نبی را مؤتمن

اسرار وَحیش بر زبان، احکام حق را ترجمان

    صدر بتول او را مکان ، کتف رسول او را وطن

آل عبا را چارمین  ، ماه فلک ، شمع زمین

    مخدوم جبریل امین ، مختار ربّ ذوالمنن

ماه سپهر انّما ، سرو ریاض لافتی

    شمع حریم هل اتی ، قائم مقام بوالحسن

مقصود بود این سلسله،  حق را ز لطف شامله

    ورنه نمی شد حامله ، از هفت شوهر، چار زن

دارد ز مهر زرفشان ، و افکنده است از کهکشان

    بر جبهه ی گیتی نشان  ،بر گردن گردون رسن

هست آنکه بگزید از زلل ، بر جای تو خصم دغل

    چون طالب فوم و بصل  ، بر مطعم سلوی و من

با تو نماند محترم ، دشمن به دینار و درم

    رنگین که سازد در ارم  ، دامن ز خضرای دمن

بی او نبی در جستجو  ، با او مدامش گفتگو

    گه گرد افشاندش ز مو ،  گه بوسه دادش بر دهن

تا کرده ای تو تفرقه ،  اسلام را از زندقه

    لرزد فزون از بدرقه ، بر کاروانی ،  راهزن

از بیم تو شام و سحر ، در چشم خصم تو سهر

    در عهد تو باشد اگر ، در چشم بخت او وسن

گویی صدف چون خیزدش ، مدح تو از لب ، ایزدش

    ز ابر بهاری ریزدش ، لؤلوی لالا در دهن

هر جا شود عدلت عسس ، ایمن بود از برق ، خس

    زان پس نباشد دسترس ، باد خزان را بر چمن

شد از تو راه فتنه سد ، چونانکه بی کین و حسد

    با هم بود ثور و اسد ، در مرغزاری گامزن

حکمت کند گر اقتضا ، بر اختلاف ما مضی

    ریزد ز نو طرحی قضا ، بر هم زند وضع کهن

یابد تحرک مستکن ، چون چرخ ،  خاک مطمئن

    همچون زمین، گردد زمن  ، چرخ و شود قطع زمن

از مهتران  ، آنکو مهین ، از کهترانت شد کهین

    ای دل به حُبّ تو رهین ، وی جان به بندت مرتهن

چون ضبغ راند بربنه  ،خرگوش تازد یک تنه

    از ماده شیر گرسنه  ، نوشد لب آهو لبن

حکم تو را آن دسترس ، کاورد چون کلب و فرَس

    شیر فلک را در مرس  ،گاو زمین را در رسن

مدح تو دارم بر زبان  ،دارم زبان تا در دهان

    مهر توام باشد به جان ، تا هست جانم در بدن

  

نیلی است جامه از ستم چرخ اخضرم

    خون دل است از خم گردون به ساغرم

بادا سیه ز دود دلم روی اختران

    روز بهی چو نیست توقع ز  اخترم

دست من است و چاک گریبان اگر به فرض

    فارغ شود ز ریختن خاک بر سرم

هم جان فگار گشت ز جرم عطاردم

    هم تن نزار گشت ز نقش دو پیکرم

چون صبح باشدم نفس سرد و این عجب

    پنهان درون سینه فروزند اخگرم

در چشم، نیش خار زند لاله و گلم

    در کام، طعم زهر دهد قند و شکرم

بر هر غمی که بود، دلم داشت صابری

    تا شاد بود دیده به دیدار مادرم

ترک وطن گرفت و به جایی وطن گزید

    کامید نامه نیست به بال کبوترم

بالین ز خشت و بسترش از خاک ساختم

     آنکو به مهد سینه ی خود داشت بسترم

دارم سپاس از تو پس از آفریدگار

    ای بطن طاهرت صدف پاک گوهرم

چشمم بود همان به رهت، گرچه بعد از این

    دانم که این شرف نبود خود میسّرم

چشمم در  انتظار تو  چون حلقه بر در است

    تا دست مرگ حلقه نکوبیده بر درم

بی منظر تو در نظرم روز و شب یکی است

    گو آفتاب و ماه نتابد ز منظرم

برکنده باد نخل وجودم ازین سپس

    گر دل کشد به جلوه ی سرو و صنوبرم

هم در غم تو خون شد و از دیده ام چکید

    آن تربیت که یافت ز شیر تو پیکرم

ای آسمان ، بساط شب و روز، درنورد

کافتاده است وعده به فردای محشرم

ناچار بایدم به فراق تو خو گرفت

چون نیست چاره ای ز قضای مقدّرم

دیدم به ظل شفقت تو تربیت همی

ناشسته لب ز شیر، پدر رفت از سرم

سوی حقم تو راه نمودی، سزد اگر

خواهان مغفرت به تو از لطف داورم

دارم شفاعت تو ازو آرزو که تو

آموختی به ناطقه نام پیمبرم

یارب که مهر حیدر و اولاد بر تو باد

ای عصمت تو واسطه ی مهر حیدرم

ای مام مهربان نکنم بر تو نوحه چون؟

چون نیست در جهان ز تو  کس مهربانترم

ای سدره آشیان، بنگر بی تو کآسمان

هر دم به سنگ حادثه در خون کشد پرم

با گلشنم چه کار؟ که از چشم خونفشان

رنگین بود کنار، ز گلهای احمرم

زخمی ندید دل که توان دادنش شکیب

دامن همی زند دم ناصح بر آذرم

بی روی تو، بود به چه مشغول ، دیده ام؟

با داغ تو، شود به چه خرسند، خاطرم؟

دامی ز هر طرف به رهم سیل حادثات

گسترده ، تا کشد به کجا سیر طایرم

 

  

چون کرد برین بلند طارم

      بر جای سمور، جلوه قاقم

داد آگهیم نسیم و گفتی

     زد بانگ کسی که: لاتنم، قم

بیدار شدم ز خواب و رفتم

    بیرون ز وثاق و شد رَهَم گم

افتاد رهم به سوی باغی

    آسوده ز قیل و قال مردم

دیدم بزمی پر از ریاحین

    گل جسته به همگنان تقدم

بگشاده زبان به نطق ، سوسن

    با نرگس مست، در تکلم

لب بسته قماری از شکایت

    خاموش عنادل از تظلم

آمد ز ایوان صاحبم یاد

    بگذشت آهم ز هفت طارم

آذر که صریر خامه ی او

    آموخته زهره را ترنم

ناز ان اَب و اُم برو چنان کش

    آبا به اَب، امهات از اُم

در کشور تن اگرچه شاه است

    دل را نرسد به او تحکم

ای آنکه برت معلم عقل

    زانو زند از پی تعلم

نظم تو گسیخت عقد پروین

    دست تو بریخت آب قلزم

خورشید که منبع حیات است

    بر خاک درت کند تیمم

در مطبخ تو ز شاخ طوبی

    رضوان آرد به جوش ، هیزم

با رای تو بر فروغ خورشید

    باشد لب صبح در تبسم

نبوَد ز گزند چرخ باکت

    بهرام ایمن بوَد ز کژدم

در اوج معانی تو سست است

    بال و پر طایر توهم

یکران تو کاسمان نورد است

    بر تارک اختران زند سم

ای بی تو غمین و با تو شادان

   خلق کاشان و مردم قم

افکند مرا جدا ز حسرت

    از انجمن تو چشم انجم

خونابه ی دل خورَم که رفتم

    از خلدِ برین ، نخورده گندم

رفتم پی انوری درین بحر

    نالان من و بحر در تلاطم

از نیروی مدح تو نکردم

    اندیشه خود از زبان مردم

خود جای ملامت است آری

    آنکو نکند به خود ترحم

 

  

در صحن باغ و راغ کشاورز مهرگان

    بدرود ارغوان و فرو کِشت زعفران

باد صبا که گوهری باغ و راغ بود

    اکنون ببین که زرگر باغ است و بوستان

گلزار را که از خفقان ، گونه بود سرخ

    امروز رنگش از یرقان می دهد نشان

نیسان گذشت و نوبت تشرین رسید و یافت

    بر عسکر بهار، ظفر لشکر خزان

صراف مهر، در چمن و بوستان گذشت

    بیجاده ریخت از کف و برچید بهرمان

لیلی ز دشت رفت و رسید از قفاش قیس

    نقشی که دید از قدمش سود رخ بر  آن

پرویز، بهر عرض خزاین به باغ رفت

    گنجور بر گشاد سر از گنج شایگان

بهرام آفتاب، قدم زد به کاخ زرد

    آفاق گشت جلوه گر از سبز پرنیان

گویی گرفته است چمن دین موسوی

    کرده به زرد خرفه بدَل، زرد طیلسان

یا چاک گشته زهره ی گاو زمین ز بیم

    از ضرب گرز و صدمه ی تیغ خدایگان

یا در چمن به عزم تماشا گذشته است

    با دست زر نثار، محمد حسین خان

ماری است رمح او و دل دشمنش مغاک

    مرغی است تیر او و سر خصمش آشیان

در دست او قرار چه دارد به غیر تیغ؟

    در عهد او فقیر که باشد به غیر کان؟

گیتی چو بقعه ای و بر آن عدل او حصار

    مردم چو گله ای و بران حفظ او شبان

سبع شداد و سبعه ی سیاره بر درش

    آن هفت آستان بود این هفت آسمان

از گنج شایگانی، پرویز شاد و او

    صد گنج شایگان دهد از کف به رایگان

ای سایه ی تو غازه گر روی آفتاب

    ای پایه ی تو پی سپر فرق فرقدان

لنگ است و سست در حرم و بام قدر تو

    پای برید وهم و پر طایر گمان

در ساحت زمین و بساط زمان تویی

    کارایش زمینی و پیرایه ی زمان

افتد تو را چو رای سواری روا بود

    نه توسن فلک به کف تو نهد عنان

گسترده تا بساط تو را بر زمین، فلک

    پشت زمین ز روی فلک می دهد نشان

ضحاک فتنه شد متواری ز بیم تو

    گرزت نه گاوسار و درفشت نه کاویان

هر گنج را که دست بر آن یافتی تو، چون

    بر باد دادی از کف دُرپاش دُر فشان

قارون ز بیم بر سر گنج خود این قدر

    بر فرق ریخت خاک، که در خاک شد نهان

آرش کند به قدرت شست تو  اعتراف

    دستان زند به قوت دست تو داستان

هر جامه ی سرور که خیاط دهر دوخت

    هر تیغِ کین که تُرک فلک آخت از میان

بر قد دوستان تو آراستش نخست

    بر فرق دشمنان تو کرد اول امتحان

از کثرت بنین بود و قلت سنین

    خصم تو غره ، تا به بنان آوری سنان

رضوان به بزم تو نکند یاد هشت خلد

    رستم به رزم تو نبرد نام هفت خان

بندد پسر به خدمت تو در شکم ، کمر

    بخشد جنین به الفت تو در رحم جنان

صیت تو رفته است ز خاور به باختر

    وصفت ز قیروان شده تا حد قیروان

از استخوان سینه ی دشمن بود غذا

    تیر تو را که هست سعادت ز پی روان

گویی به خاصیت چو هما آمد آنکه هست

    سرمایه ی سعادت و قانع به استخوان

در بزم تو جواد بود همسر بخیل

    در رزم تو شجاع بود همدل جبان

در عهد تست ، زهره به تقوای مشتری

    از عدل تست، دزد به انصاف پاسبان

رخسار فتح راست، حسام تو آینه

    راز سپهر راست ضمیر تو ترجمان

عدل تو گسترد به جهان چون بساط امن

    حفظ تو بسپرد به زمان چون خط امان

در مرتعِ پلنگ کند خواب، گوسفند

    در آشیانِ باز، نهد بیضه ماکیان

هر جا که تکیه گاه تو، توفیق را وطن

    هر جا که جلوه گاه تو ، اقبال را مکان

باشد اشارتی ز جمال تو آفتاب

    باشد کنایتی ز ضمیر تو ضیمران

آسان توان به بام فلک، رفت اگر کشد

    از فکر تو کمند و ز رای تو نردبان

کهترنواز ! دادگرا ! بنده پرورا !

    ای با تو حق، چنانکه تو با خلق ، مهربان

بر طرز این قصیده مرا میل کرد طبع

    دیدم چو در سفینه ی یاران باستان

افتاد با بضاعت مزجاۀ در هوس

    بگشاد در مقابل ایشان در دکان

بی ساز و برگ و همدمی، از خامی طمع

    افتاد همچو گرد به دنبال کاروان

نفگنده ابر تربیتی سایه بر سرم

    خودرو نهالیم که شدستم ثمرفشان

باغی که از سحاب بهاری نمی یافت

    روید به جای لاله و گل  ،خار و خس در آن

نخلم به اقتضای طبیعت کشیده سر

    نیرو مرا به پرورشی نیست در جهان

هنگام قحط و ، جانب کنعان مرا گذار

    با خشکسال ، نشو گیاه مرا قران

نخل مرا ز پرتو مهر تو پرورش

    فرق مرا ز سایه ی لطف تو سایبان

تا بوده ام ز شهر خود و مرز خویشتن

    تا بر کسی مباد بود صحبتم گران

نگشاده ام زبان به برِ هیچ شهریار

    ننهاده ام قدم به درِ هیچ مرزبان

پیچیده شد به دامن عزت مرا قدم

    در بسته شد به مهر قناعت ، مرا زبان

  

خان خانان ، آنکه هست از لطف یزدان جلیل

کوکب ذاتش سعید و گوهر اصلش اصیل

مفخر دوران تقی خان آنکه گاه خلقتش

کرده جا در قالب آدم روان جبرئیل

آنکه باشد پیش عزم او، گران باد خفیف

آنکه باشد پیش حزم او سبک خاک ثقیل

آنکه از رشک فروغ رای مهرآسای او

دست عیسی جامه ی خورشید انداید (اندازد )به نیل

طول عیش خویش را باشند از حق خواستار

بهر او خلق جهان خواهند گر عمر طویل

سد شود راه نزول حادثات از آسمان

گر کشد از رای دور اندیش بر گیتی فصیل

در خورش میزان چرخ است و صواع آفتاب

گاه احسان گر شود قانع به موزون و مکیل

از خواص تقویش شاید که در بزم سپهر

می به خون در ساغر ناهید گردد مستحیل

ره کجا باد حوادث را بود پیرامنش

آنکه شد داخل به ملکش و انکه در خیلش دخیل

حکم او را شد فلک تابع، ملَک آمد مطیع

رای او را  شد قدَر نایب، قضا آمد وکیل

روز از پیرایه ی بینش کجا عاطل شدی

چشم انجم گر زخاک در گهش بودی کحیل

کعبه ی جاهش ز آسیب حوادث ایمن است

آری آری بر حرم دستی ندارد پای پیل

مستنیر است از فروغ روی او خورشید چرخ

همچنان کز پرتو خورشید ، اجرام صقیل

کی کس از فرزندی آدم شود مانند او

عاقلان دانند فرق از هم علی را با عقیل

باغ گلشن را که چندی پیش ازین آباد کرد

بعد ازین هم جز جنان آن را نبیند کس عدیل

سبزه زار و چشمه سار  او ز بی آبی شدند

زرد چون رخسار سایل، خشک چون دست بخیل

باز در وی چشمه ای جاری ز مهریجرد کرد

بعد منبع از مصب بربست افزون چارمیل

تازه شد بهتر ز اول ، سبز شد بیش از نخست

در زمانی اندک آن بستان و در  عهدی قلیل

حبذا باغی صفای جنت و خلد برین

لو حش الله چشمه ای رشک فرات و رود نیل

آب آن است آب خضر و باد آن باد مسیح

ایمن از باد خزان مانند گلزار خلیل

گر بقا گل راست با آب خضر شاید، چرا

مانده با باد مسیحش دیده ی نرگس علیل؟

پیش طعم میوه اش کامد به هر موسم لذیذ

با جمال لاله اش کامد به هر فصلی جمیل

تلخ باشد لعل شیرین در مذاق کوهکن

طلعت لیلی بود در دیده ی مجنون ذلیل

می فشاند دست گل در مقدم احباب ، زر

می کشد پیکان خس در دیده ی بدخواه، میل

ز آرزوی آبیاری اندر آن دهقان چرخ

می نهد از ماه نو بر دوش در هر ماه ، بیل

گل گرفته از کف خار و خسش تیغ و سنان

بسته بر زاغ و زغن بلبل غریو قال و قیل

از پی شوق اقامت در قصور دلکشش

ساکنان قصر جنت را تمنای رحیل

شمسه ی ایوان او شد ، زائران را رهنما

 هست سوی وادی ایمن تجلی خود دلیل

حوضی از مرمر در آن ، لبریز از آب حیات

هر کف آبیش عمر جاودانی را کفیل

اندر آن، گوهرفشان فواره ها، از حد فزون

سلسبیلی کرده بر خلق جهان هر یک سبیل

قامت فواره ها چون شمع کافوری ولی

آبشان را طبع کافور و مزاج زنجبیل

زد رقم کلک صباحی از پی تاریخ آن:

" باز جاری شد به جوی جنت آب سلسبیل"

تا کسی در بزم خواهد یار خود را همنشین

تا کسی در رزم خواهد دشمن خود را ذلیل

دوستانش را دهد برجیس در گلشن محل

دشمنانش را کند کیوان سوی دوزخ گسیل

  

بهار آمد و دارند کوه و صحرا ننگ

         ز نقش خامه ی مانی و نامه ی ارژنگ

چمن ز لاله ی رنگین بود چو بال تذرو

         زمین ز سبزه و نسرین بود چو پشت پلنگ

پدید رایت گل گشت چون زر از ته خاک

         علم کشید شقایق چو لعل از دل سنگ

گرفت عکه به کف دف، چکاو ، زد بربط

         نواخت فاخته قانون و ساخت بلبل چنگ

ز عشقِ سرو به گردن فکنده قمری،  طوق

        ز اشک بلبل، گل کرده عارض ، رنگ

ز سجع نغمه ی ساری است هر خطیبی گنگ

        ز رنگ لاله ی سوری است هر خرابی ، کنگ

چو شاخ مرجان بینی و چون دهان صدف

         ز لاله پنجه ی شیر و ز ژاله کام نهنگ

به سان مطرب بزم خدایگان، قمری

         ز شاخ سرو سهی برکشیده است آهنگ

محیط جود، محمد حسین خان که زنند

          ز بذل دست و دلش بحر و کان غریو و غرنگ

ز غیرت کف و از رشک طبع او باشد

         به چشمِ ابر  ،سرشک و به رویِ بحر آژنگ

نهاده حارث امرش به گاو و ماهی ، یوغ

         کشیده رایض حکمش به خنگ گردون، تنگ

 

  

چون شد به تخت عاج، خرامان، خدیو روس

افتاد شاه زنگ از اورنگ آبنوس

شد سرنگون ز توسن گردون، شه حبش

رام امیر روم شد این اشهب شموس

آراست ترک روز به تن، زرافشان لباس

هندوی شب درید به بر، سیمگون لبوس

حورای صبح، لب به تبسم ز هم گشاد

رفت از جبین پرگره دیو شب عبوس

هر هفت کرده باز ز نیرنگ زال چرخ

شد جلوه گر ز حجله ی خاور عروس روس

گفتم به عقل کز چه کشد این عروس را

بیرون ز پرده هر سحر این زال چاپلوس

گفتا برای آنکه نهد هر صباح روی

بر درگهی که تافته از شمسه ی شموس

آرامگاه سرور دین، مشهد رضا

کانجا کند فخر، ملائک ز خاکبوس

مولای هشتمین که ز یُمن حریم او

بر چرخ هفتمین فکند سایه، خاک طوس

گردنده آسمان نه، که از رایتت ظلال

تابنده اختران نه، که از رای تو عکوس

کی در دماغ آدم می یافت عطسه راه

از خاک درگه تو نمی یافت گر عطوس

گر نفس قدسی تو نمی بود مدعا

ابدان نیافتندی پیرایه از نفوس

بر قد چاکران تو گویی بریده شد

نه اطلس فلک که بود ایمن از دروس

اسکندرت به درگه و دارا بر آستان

این چاکریست ترسا، آن بنده ای مجوس

روز وفا که تابد چون برق، روی تیغ

هنگام کین که نالد چون رعد نای کوس

روی دلاوران همه را گونه ی زریر

چهر بهادران همه را رنگ سندروس

افتد ز نوک رمح، به روی سماک، چاک

تفسد ز نعل رخش، به پشت سمک، فلوس

پّران عقاب تیر زند پنجه بر صدور

رنگین نهال نیزه به بار آورد رؤوس

آسوده زیر خاک به آمرزش(؟) آورند

یاد از شغاد ، رستم و رستم ز اشکبوس

هنگامه ی قیامت و غوغای رستخیز

خیزد زجا کنی چو تو بر صدر زین جلوس

خفتان و خود خصم بر تیغ و تیر تو

چون جوشن سمک شود و مغفر خروس

سر داد، بر سر مرض همسریت، خصم

نبود بغیر قطع، علاج شقاقلوس

شاها منم که فخر از بندگی توست

هست از نژاد نوذر اگر افتخار طوس

دانای طوس و درگه اولاد آتبین

استاد گنجه و در فرزند فیلقوس

روی من و غبار درت تا به عقد تو

هردم ز فکر بکر درآرم یکی عروس

عمری بود که دور ازان خاک آستان

کارم بود تأسف و وردم بود فسوس

بر آستان خویش، مرا گوشه ای ببخش

گر جامه ام پلاس بود، لقمه ام سبوس

ریزد همیشه تا فلک از سیر سعد و نحس

گه شهد در اوانی و گه زهر در کئوس

جام موافق تو پر از شهد، از سعود

کام مخالف تو پر از زهر، از نحوس

  

ناصح چه دهی پند من از گریه ی بسیار؟

تا دل نشود ریش نگردد مژه خونبار

هردم چه کنی منع من از گریه و زاری

جز گریه و زاری چه برآید ز دل زار؟

کوشی چو طبیبان ز پی چاره ی دردم

بهبود ازین درد ندارم من بیمار

بر روزنم ای مهر جهانتاب چه تابی؟

یکسان شب و روز است به چشمی که بود تار

ای بیخبر از حال دلم چند ملامت؟

کازاد ندارد خبر از حال گرفتار

ای چرخ پی نیستیم چیست شتابت؟

از هستی من کار نباشد به تو دشوار

همدرد من ای یار وفادار کجایی؟

سازیم مگر خلوتی آسوده ز اغیار

بر درد تو من گریم و بر حسرت من تو

شاید دلی از گریه توان کرد سبکبار

ای بی اثر افغان ،دلم از دست تو خون شد

ای خون شده دل، سینه ام از دست تو افگار

ای آه بکش شعله و از سینه برون شو

ای مردم چشم، اشک شو از دیده فروبار

بگشاد خزان دست به یغمای گلستان

افتاد ز پا سرو و فرو ریخت گل از بار

گلبرگ طری تخت برون زد ز گلستان

شمشاد جوان رخت سفر بست ز گلزار

از لطمه ی شب گشت سیه ، ناصیه ی روز

آیینه ی خورشید نهان ماند به زنگار

رفت آنکه عدیلش نتوان یافت در آفاق

رفت آنکه نظیرش نتوان جست در اقطار

هاتف سر احرار، که حیران شد و عاجز

ز اوصاف وی اوهام و ز توصیف وی افکار

رخشنده مهی از فلک احمد مرسل

تابنده دری از صدف حیدر کرار

نه ، نه، ملکی بود که منزل به فلک داشت

آمد به زمین و به فلک رفت دگر بار

بیرون تو زدی خیمه ازین عالم معنی

عالم همه در دیده ی من صورت دیوار

بنیاد امل هر چه بُوَد پست نکوتر

از بام خورنق بشنو نقل سنمار

  

چون سحر زد بر این بلند رواق

خسرو شرق رایت اشراق

اشک انجم ز چشم چرخ چکید

شست از سرمه ی شبش احداق

باز شد عشوه ساز دیده ی مهر

اختران را ز عشوه بست آماق

گردن افراخت مهرو دزدیدند

به گریبان ستارگان اعناق

درع سیمین فکند شب از دوش

روز بنهاد زرفشان بغتاق

از ویم نکته ای سوال افتاد

دور از ابهام و خالی از اغلاق

کز تو فربه نواز و لاغرسوز

باشد این معنیم به خاطر شاق

که ببینی چو جرم مه فربه

دور داریش ز آفت احراق

چو قد از لاغریش خم نگری

مبتلا سازیش به رنج محاق

گفت رشک آیدم که می ماند

به رکاب شهنشه آفاق

علی عالی آنکه بی فصل است

جانشین نبی به استحقاق

آنکه هستش به بارگاه حرم

آنکه گشتش بر آستان وثاق

مهر؛ مجمر فروز و زهره کنیز

تیر، دفتر نگار وماه، وشاق

در تکاپوی راه قرب، بر او

نگرفته کسی سبق به سباق

غیر ازان کز پی خروج از خلد

جبرئیلش نهاد زین به براق

داده آن هم به دوش خود جایش

تا بت افکند در حرم از طاق

حکم او خواست تا عطارد را

در صف منشیان دهد اطلاق

گفت صدقش نشاید اینکه بود

خامه اش نقشبند حرف نفاق

ای تو نور مناظر انظار

وی تو نور حدائق احداق

گر ز ابداع ممکنات نداشت

مدعا خلقت تو را خلاق

دادی آباء سبعه، قبل قبول

مادر چارگانه را سه طلاق

ز احتساب تو ای به گیتی فرد

ز اجتناب تو ای به عالم طاق

دهن جام را گشاده کزاز

نای مینای را گرفته خنّاق

زند و افکند ز دست و دلت

ای تو مستغنی و جهان مشتاق

بر قفا ، ابر را ،صبا ، سیلی

بر جبین ، بحر را ، سحاب، بزاق

ممتلی نیست گر ز ابر کفت

بحر را از حباب چیست فواق؟

مه مگر روز کرد از تو فرار

شب مگر مهر جست از تو ایاق

کز کلف، روی آن گرفت، بهق

وز شفق ، یافت چشم این شرناق

بودیت خصم، بی نصیب از رزق

گر نبودی تو قاسم ارزاق

بهر زیب درت ز خور هر صبح

تارک روز راست نوبغتاق

وز برای تو هر مه از مه نو

توسن چرخ راست تازه جناق

پادشاها منم که عمری بود

به ثنای تو خامه ام مشتاق

تاشد این نظم، ز انوری مذکور

 در حضور یگانه ی آفاق

ترجمان زبان وحی آذر

آن صفی صفوت خلیل اخلاق

آنکه ساید معارج شعرش

پایه ی نظم را به گردون، ساق

کرد در نظم آن مرا مأمور

از ره رتبه ام، نه از اشفاق

گفتم آن از کجا و من ز کجا؟

پیش شهری چه دم زند رستاق؟

شاهد طبع او بر کمال

زاده ی فکر من، بر حذاق

آن بود رشک حوری و غلمان

وین بود ننگ زنگی و قلماق

ناگزیر است بهر طفل رضیع

چرب و شیرین ، کلیچه های رقاق

زاده ی طبع نیز تا سازد

گاه، زابل مقام و گاه، عراق

باید ازنظم دلکشش کسوت

شاید از معنی خوشش انفاق

من بی بهره از هنر را نیست

بهره جزدق ز فکرهای دقاق

گر بود پاره ی جگر فرزند

هست پروردنش به مفلس ، شاق

گفت آری ولی دل از فرزند

نکند کس ز خشیه ی املاق

سر نیارستمش کشید از حکم

که خلاف آمدی ز رسم وفاق

خامه ی خاملم که کرد بر آن

خامشی نام و ابکمی اطلاق

گشت گویا و دم ز نطق بزد

طوطی ناطقه ز استنطاق

استعانت به مدح تو جستم

تا بیاراستم بدان اوراق

زاده ی طبع من که غیر از تو

از کسش نیست آرزوی صداق

شد تو را نامزد چو بگزیند

دیگری بر تو باشد از من عاق

باد تا عیش و غصه می زاید

از سپهر مشعبدزراق

دوست را ز عیش، شیرین کام

دشمنت را ز غصه تلخ ، مذاق

شاد آن ، بالغدو و الآصال

این غمین بالعشی و الاشراق

 

  

این زرنگار قبه چه کز عکس و بام در
اندوده است قبه ی افلاک را به زر؟
این مرتفع بنا چه که صف نعال آن
بر صدر آسمان به حقارت کند نظر؟
این سرفراز کاخ چه کز غایت علو
بیرون کشیده است ز جیب سپهر ، سر؟
این عرشِ فرش اساس چه کز فرطِ ارتفاع
هست از فرازِ عرش، نشیبش فرازتر؟
این طرفه غرفه چیست که بهر نظاره اش
سکان خلد ، کرده سر از غرفه ها به در؟
عکسش بود پدید در آیینه ی سپهر
همچون صواع یوسفی از رحل پیله ور
عاجز شد از مدارج آن راصد خیال
اعرج شد از معارج آن عارج فکر
نه پایه نردبان فلک عاجز آیدش
جوید بر آستانه ی اندیشه راه اگر
از بس نظاره ی در و بامش ، نجوم را
شب تا به روز باز بود دیده از سهر
خورشید نیست اینکه تو هر روز، بینیش
کافتد ز دشت خاور، در جیب باختر
گویی که از نظاره ی این قصر، چرخ را
گردیده است افسر زرین رها ز سر
ای آسمان ، به خشت زری فخر تا به کی؟
هر شام پوشی و دهیش جلوه هر سحر
هر خشت این بنا زر و ، طالع به روز و شب
از یک سپهر، این همه خورشید جلوه گر
گفتم مگر که مبدع افلاک خواسته است
کاعداد تسعه ی فلکی را کند عشر
گفتا خرد فلک نبود این، ولی فلک
بسته است از مجره پی طوف آن کمر
این اصل کون آمده، آن مایه ی فساد
از پرده دار فرق بود تا به پرده در
گردون در آن به غالیه سایی است مستمال
رضوان دران به مجمره سوزیست مشتهر
کروبیان گزیده بر اطرافش آشیان
روحانیان گرفته به پیرامنش مقر
اهل بصیرت از در و دیوار آن کنند
نظاره، دیده آنچه کلیم الله از شجر
تا پای زائرانش آساید از غبار
تا فرق خادمانش ایمن بود ز ضر
میکال در فضایش گسترده است بال
جبریل در هوایش افراشته است پر
عاجز خور از نظاره ی سطحش ، مگر کشد
از تربت منور آن، کحل در بصر
بی رجمی از شهاب ز گردون ساحتش
ابلیس در هراس بود، دیو در حذر
خشتش که صبح کرده صفا را از ان طلب
خاکش که حق سرشته شفا را در آن اثر
آن داده از فروغ کف موسوی نشان
وین کرده از خواص دم عیسوی خبر
در جیب آنکه یافت دران روضه خوابگاه
در دست آنکه جست درین بقعه مستقر
پروانه ی دخول جنان و خلود خلد
خط امان دوزخ و آزادی سقر
اینجا بود که دست درخت افکن سپهر
در پای نخل گلشن دین زد ز کین تبر
اینجا بود که کشتی آل نبی شکست
خاموش نوح آن ولی از ربّ لاتذر
اینجا بود که ناخن یأجوج فتنه شد
در سد دین و پایه ی اسلام رخنه گر
اینجا بود که صرصر جور و تگرگ کین
نگذاشت از ریاض رسالت به جا ثمر
اینجا ز گردش فلک کجمدار برد
روباه ماده طعمه ز پهلوی شیر نر
اینجا ز خون شافع روز شمار، کرد
شمر لعین روانه به روی زمین شمر
اینجا به کین، مودت قربی بدل شده (است)
اجر نبی هبا شده، حق علی هدر
اینجا شد از خسوف ، مه چرخ، مختفی
اینجا شد از کسوف، شه شرق،مستتر
اینجا فتاده قائمه ی عرش بر زمین
اینجا گسیخت عقد ثریا ز یکدگر
این مشهد حسین علی ، سبط مصطفی است
در پای آن بود سر افلاک پی سپر
شاه مدینه بارگه کربلا سریر
سلطان مرتضی نسب مصطفی گهر
رخشنده گوهر صدف خیرةالنساء
تابنده اختر فلک سید البشر
رخسار او ز فارس گردون دهد نشان
دیدار او ز فاتح خیبر دهد خبر
در مهر و کین او بود آثار خوب و زشت
در حب و بغض او بود آیات خیر و شر
گرگان کوفه پیرهنش ره به خون خضاب
کردند، آسمان چو جدا کردش از پدر
برداشت دل ز جان، پی آمرزش جهان
داد از پی شفاعت امت ز دست، سر
دردا و حسرتا که جهان در مصیبتش
افروخت آتشی که تفش سوخت خشک و تر
بر خوان دهر خلق جهان را ز ماتمش
جز اشک چشم و لخت جگر نیست ماحضر
سرخ از شفق سپهر مگو، این عزا ببین
رنگین ز لاله دشت مدان، این ستم نگر
شد ساغر سپهر، لبالب ز خون دل
شد دامن زمانه پر از پاره ی جگر
گفتم اگر چه خاک در این بزرگوار
باشد ز زر ز رتبه و مقدار ، بیشتر
ز اهل عطا، که یافت به ترتیب آن، محل؟
ز اهل سخا، که جست به تذهیب آن ، خطر؟
از شیعیان، که گشت به این فیض ، مستفیض؟
از دوستان ، که گشت به این نام، نامور؟
از دولت که شاهد زریافت این جمال؟
از همت که زاده ی کان جست این هنر؟
از خسروان به اسم که این قرعه زد قضا؟
از سروران به نام که این سکه زد قدر؟
گفت آنکه بحر و کان ز درش جسته زینهار
خاقان دهر و خسرو بحر و خدیو بر
یعنی سمی شاه رسالت، محمد آن
از خسروان به رتبه فزون ، از نسب زبر
آن افتخار دوده ی قاجار، کش رسد
تخت و نگین خسروی از جد و از پدر
تیغش کند به کاسه ی جمشید، خون دل
تیرش زند به دیده ی خورشید ، نیشتر
قائم شود قیامت، هرجا برد سپاه
محشر شود پدید به هر جا کشد حشر
دوران نیابد از پی مجروح او علاج
گردون نجوید از پی شمشیر او سپر
ایوان مدح کسریش از عدل، منکسر
طومار وصف حاتمش از جود، مختصر
تیرش چو روز کینه کند از کمان گذار
گرزش چو گاه حمله کند بر هوا گذر
مرغی است آن ، که سینه ی خصمش بود، مطار
ابریست این، که خون عدو باشدش مطر
در سینه ی سمک، زین رمح او شکاف
در خرمن فلک ز سر تیغ او شرر
گرزش به گاه حمله کند چشم مهر، کور
کوسش به وقت ناله کند گوش چرخ، کر
با داستان معرکه ی او ز یاد برد
دستان حکایت پدر و قصه ی پسر
کوتاه، اطلس فلکش از قبای قدر
از بهر آستینش، ناچار، آستر
نقش است بیم او به دل خصم بی وجود
نقشی بر آب او و بر آن نقش بر حجر
ز اندام قدر و بازوی جاهش گسیخته
درع نجوم و حلقه ی قوس فلک وتر
نخلی بود نخورده جز از خون دشمن آب
رمحش از آن بجز سر دشمن نداد بر
آورد در رکاب چو پا، در بنان عنان
شد همرکاب فتحش و شد همعنان ظفر
القصه چون تمام شد این گنبد و از ان
زر یافت زینت دگر و زیور دگر
فارغ ز عکس بام و درش گشت روزگار
روز از فروغ شمس و شب از پرتو قمر
کلک صباحی از پی تاریخ آن نگاشت:
در گنبد حسین علی ، زیب جست زر
تا یابد از عطای شه شرق هر صباح
زین گنبد رفیع به تذهیب تازه فر
پاینده باد بانی این گنبد رفیع
وز بام چرخ، قبه ی جاهش رفیع تر
ذکرش یود در السن و افواه، منتظم
خیرش بود در انفس و آفاق، منتشر

  

به علت ایام محرم ، ترکیب بند مرثیه امام حسین درج گردید و اینک ادامه قصائد:
دوشم که نمی ماند به شبهای دگربر
چشمم به سها، طعنه همی زد به سهربر
پشت سمک از موجه ی اشکم به تزلزل
تیر فلک از ناوک آهم به حذر بر
مشحون شب تاریک ، به رخشنده کواکب
چون مار سیاهی به سر گنج گهربر
یا اهرمنی سلسله های گهر آگین
آویخته از گردون و افکنده به بر بر
روشن نه بساط فلک از مشعل انجم
انگشت شب افروخته آهم به شرر بر
گفتم ز اثر گر نفتاد آه شبانه
نبود شب ما را ز چه صبحی به اثر بر؟
زهرم همه زین کاسه به لب تا نگرستم
دست سحر آمیخته شیرش به شکر بر
افکند ز کف ساقی گردون، قدح ماه
شد بزم افق گرم به پیمانه ی خور بر
من خود به دعا دست برآورده که ناگاه
زد دست مبارک قدمی حلقه به در بر
بر دست یکی نامه چو شمامه ی پرویز
آگنده به مشک طری و عنبر تر بر
گفتم که مگر نکهت یوسف ره کنعان
گم کرد و گذر کرد به این تیره بصر بر
یا سایه به ویرانه ی ما هدهدی افگند
کز دست سلیمان بودش تاج به سر بر
یا مرغ سلیمان که نهان شد ز سلیمان
آمد ز سبا، نامه ی بلقیس به پر بر
یا راه غزال ختن افتاد برین دشت
کاید همه را نافه ی تر تا به کمر بر
یا دسته گلی در چمن خلد فتاده است
از معجر حوران به کف باد سحر بر
یا پیک شه آورده ز مشکو به صفاهان
پنهان خبر آمدن شه ، به شکر بر
یا آمده شاپور و مثال رخ پرویز
گسترده درین دشت به اظهار هنر بر
یا قاصد پرویز که برگشته ز ارمن
خوش کرده دمی کلبه ی ما را به گذر بر
یا کرده ز نام من بی نام و نشان یاد
کلک گهر افشان، به کف فخر بشر بر
سرو چمن سروری آذر که بیاراست
رشح قلمش باغ هنر را به ثمر بر
آن نخل کز وطور سخن کش به بنان است
نوری که بود رهبر موسی به شجر بر
نقش رقمش باصره داده است به کوران
صیت قلمش سامعه بخشیده به کر بر
تا نامه گرفتم ز کفش، داشتمش پیش
دستی که فراداشته عطشان به مطر بر
آسود دل تنگم از آن نامه ی نامی
چون ز آیه ی رحمت دل عاصی به سقر بر
صدبار فزون خواندمش از شوق، سراپا
هر بار ولی خوشترم آمد به نظر بر
ز انداختن مهرنیا، در چه بیژن
ز آوردن پیراهن یوسف به پدر بر
نه نامه ، یکی درج گهرریز و دراج درج
پندی که دریغ است پدر را به پسر بر
چون افسر کاوس، مکلل به لئالی
چون ساغر جمشید ، مرصع به درر بر
نوک قلمش مشک به کافور، سرشته
کافور به زیر اندر و مشکش به زبر بر
با سر ره آن کوی سپردم که بسی داشت
سر، رشک درین ره به پی راهسپر بر
در دل همه آن بود مرا فکر رهاورد
کافتاد گذارم به گلستان فکر بر
چیدم پی آرایش این دسته که بستم
هر جا نگرستم ، گلکی تازه به بر بر
ای تربیت پرتو مهر تو به من بیش
از مهر درخشان به بدخشان ، به حجر بر
بودم ز تو گر دور و زبون سپه غم
شد راهبرم نیروی لطفت به ظفر بر
از صدق حدیث نبوی آگهیش نیست
آن کز سر کویت بکند رو به سفر بر
از تو سنی خنگ سپهر است، اگر من
گاه از سر کوی تو نهم بار به خر بر
سوگند به خاک در تو، جز به در تو
هرگز ننهم پا ز در خویش به در بر
از گمرهی بخت سیه راه کنم گم
خضرم همه گر راه نماید به حضر بر
نومید چنانم که برم رشک بر آن کس
کش عمر گذشته است به پوک و به مگر بر
دور فلک آن رشته ام افکند به گردون
کش دست قضا بسته به بازوی قدر بر
بی میل خریدار، به هر سو کشدم زار
چون برده فروشان، چه به بحر و چه به بر بر
گاهم به سر کوی تو آرد که کشاند
بیرون و کند خون همه عمرم به جگر بر
در کوی تو القصه ز اندیشه ی هجرم
جان است به بیم اندر و خاطر به خطر بر
چون بلبل در دامم و دامم به گلستان
چون ماهی در شستم و شستم به شمر بر
گر در سخنم پرتو حسنی است ، هم از توست
هرچند کند جلوه معانی به صور بر
آری بجز از اشک رخ خویش نبیند
چشمش چو فتد شمس به مرآت قمر بر
تا ماه ز پروین فکند طوق به گردن
تا چرخ ز اکلیل نهد تاج به سر بر
بر گردن خصم تو بود طوق ز آهن
و اکلیل خلیل تو مرصع به گهر بر

  

افتاد شامگه به کنار افق نگون

 خور، چون سر بریده ازین تشت واژگون

افکند چرخ، مغفر زرین و از شفق

 در خون کشید دامن خفتان نیلگون

اجزای روزگار ز بس دید ،انقلاب

 گردید چرخ، بی حرکت، خاک، بی سکون

کند امهات اربعه ز آبای سبعه دل

  گفتی خلل فتاد به ترکیب کاف و نون

آماده قیامت موعود، هر کسی

 کایزد وفا به وعده مگر می کند کنون!

گفتم محرم است و نمود از شفق هلال

 چون ناخنی که غمزده آلایدش به خون

یا گوشواره ای که سپهرش ز گوش عرش

 هر ساله در عزای شه دین کند برون

یا ساغری است پیش لب آورده آفتاب

 بر یاد شاه تشنه لبان کرده سرنگون

جان امیر بدر و روان شه حنین

سالار سروران سر ازتن جدا، حسین

افتاد رایت صف پیکار کربلا

 لب تشنه صید وادی خونخوار کربلا

آن روز، روز آل نبی تیره شد که تافت

  چون مهر، از سنان سر سردار کربلا

پژمرده غنچه لب گلگونش از عطش

 وز خونش آب خورده خس و خار کربلا

لخت جگر، نواله طفلان بی پدر

 وز آب دیده شربت بیمار کربلا

ماتم فکند رحل اقامت ، دمی که خاست

 بانگ رحیل قافله سالار کربلا

شد کار این جهان ز وی آشفته تا دگر

 در کار آن جهان چه کند کار کربلا

گویم چه گذشت سرگذشت شهیدان که دست چرخ

 از خون نوشته بر در و دیوار کربلا

افسانه ای که کس نتواند شنیدنش

یا رب بر اهل بیت چه آمد ز دیدنش؟

چون شد بساط آل نبی از زمانه طی

 آمد بهار گلشن دین را زمان دی

یثرب به باد رفت، به تعمیر خاک شام

 بطحا خراب شد ، به تمنای ملک ری

سر گشته بانوان حرم گرد شاه دین

 چون دختران نعش به پیرامن جدی

نه مانده غیر او، کسی از یاوران قوم

 نه زنده غیر او کسی از همرهان حی

آمد به سوی مقتل و بر هر که می گذشت

 می شست ز آب دیده غبار از عذار وی

بنهاد رو، به روی برادر، که یا اخا

 در بر کشید تنگ پسر را که یا بنی!

غمگین مباش، آمدمت اینک از قفا

 دل، شاد دار، می رسمت این زمان ز پی

آمد به سوی معرکه آنگه زبان گشاد

گفت این حدیث و خون دل از آسمان گشاد:

منسوخ شد مگر به جهان ملت نبی؟

 یا در جهان نماند کس ازامت نبی؟

ما را کشند و یاد کنند از نبی، مگر

 از امت نبی نبود عترت نبی؟

حق نبی چگونه فراموش شد چنین؟

 نگذشته است آن قدر از رحلت نبی

اینک به خون آل نبی رنگ کرده اند

 دستی که بود در گرو بیعت نبی

یارب تو آگهی که رعایت کسی نکرد

 در حق اهل بیت نبی، حرمت نبی

این ظلم را جواب چه گویند روز حشر؟

 بر کوفیان تمام بود حجت نبی

ما را چو نیست دست مکافات، داد ما

 گیرد ز خصم،حکم حق و غیرت نبی

بس گفت این حدیث و جوابش کسی نداد

لب تشنه غرق خون شد و آبش کسی نداد

چون تشنگی عنان ز کف شاه دین گرفت

 از پشت زین قرار به روی زمین گرفت

پس بیحیایی آه – که دستش بریده باد-

 از دست داد دین و سر ازشاه دین گرفت

داغ شهادت علی ایام تازه کرد

 از نو جهان عزای رسول امین گرفت

بر تشت، مجتبی جگر پاره پاره ریخت

 پهلوی حمزه چاک ز مضراب کین گرفت

هم پای پیل ، خاک حرم را به باد داد

 هم اهرمن ز دست سلیمان نگین گرفت

از خاک ، خون ناحق یحیی گرفت جوش

 عیسی ز دار، راه سپهر برین گرفت

گشتند انبیا همه گریان و بوالبشر

 بر چشم تر، ز شرم نبی آستین گرفت

کردند پس به نیزه سری را که آفتاب

از شرم او نهفت رخ زرد در نقاب

شد بر سر سنان چون سر شاه تاجدار

 افکند آسمان به زمین تاج زرنگار

افلاک را ز سیلی غم، شد کبود روی

 آفاق را ز اشک شفق، سرخ شد کنار

از خیمه ها ز آتش بیداد خصم رفت

چون از درون خیمگیان بر فلک شرار

عریان تن حسین و به تاراج داد چرخ

پیراهنی که فاطمه اش رِشت، پود و تار

نگرفت غیر بند گران دست او کسی

آن ناتوان کز آل عبا ماند یادگار

رُخها به خون خضاب، عروسان اهل بیت

گشتند بی جهاز ، به جمّازه ها سوار

آن یک شکسته خار اسیریش ، در جگر

وین یک نشسته گرد یتیمیش بر عذار

کردند رو به کوفه پس آنگه ز خیمه گاه

وین خیمه کبود ، شد از آهشان سیاه

چون راهشان به معرکه کربلا فتاد

گردون به فکر سوزش روز جزا فتاد

اجزای چرخ منتظم از یکدگر گسیخت

اعضای خاک متصل از هم جدا فتاد

تابان به نیزه رفت سر سروران ز پیش

جمازه های پردگیان از قفا فتاد

از تندباد حادثه دیدند هر طرف

سروی به سر درآمد و نخلی ز پا فتاد

مانده به هرطرف نگران چشم حسرتی

در جستجوی کشته خود تا کجا فتاد

ناگه نگاه پردگی حجله بتول

بر پاره تن علی مرتضی فتاد

بیخود ، کشید ناله هذا اخی چنان

کز ناله اش بر گنبد گردون صدا فتاد

پس کرد رو به یثرب و از دل کشید آه

نالان به گریه گفت ببین یا محمداه:

این رفته سر به نیزه اعدا، حسین توست

وین مانده بر زمین تن تنها، حسین توست

آین آهوی حرم که تن پاره پاره اش

در خون کشیده دامن صحرا، حسین توست

این پرگشاده مرغ همایون به سوی خلد

کش پر زتیر، رسته بر اعضا ، حسین توست

این سربریده از ستم زال روزگار

کز یاد برده ماتم یحیی، حسین توست

این مهر منکسف که غبار مصیبتش

تاریک کرده چشم مسیحا، حسین توست

این ماه منخسف که برو، ز اشک اهل بیت

گویی گسسته عقد ثریا، حسین توست

این لاله گون عمامه که در خلد بهر او

معجر کبود ساخته زهرا، حسین توست

اندک چو کرد دل تهی از شکوه با رسول

گیسو گشود و دید سوی مرقد بتول:

کای بانوی بهشت، بیا حال ما ببین

ما را به صد هزار بلا مبتلا ببین

در انتظار وعده محشر چه مانده ای؟

بگذر به ما و شور قیامت به پا ببین

بنگر به حال زار جوانان هاشمی

مردانشان شهید و زنان در عزا ببین

آن گلبنی که از دم روح الامین شکفت

خشک از سموم بادیه ی کربلا ببین

آن سینه ای که مخزن علم رسول بود

از شست کین نشانه تیر جفا ببین

آن گردنی که داشت حمایل ز دست تو

چون بسملش بریده ی تیغ جفا ببین

با این جفا نیند پشیمان ، وفا نگر

با این خطا زنند دم از دین، حیا ببین

لختی چو داد شرح غم دل به مادرش

آورد رو به پیکر پاک برادرش :

کای جان پاک ، بی تو مرا جان به تن دریغ

از تیغ ظلم، کشته تو و زنده من دریغ

عریان چراست این تن بی سر، مگر بُوَد

بر کشتگان آل پیمبر کفن دریغ؟

شیر خدا به خواب خوش و کرده گرگ چرخ

رنگین به خون یوسف من پیرهن دریغ

خشک از سموم حادثه گلزار اهل بیت

خرم ز سبزه دامن ربع و دمن دریغ

آل نبی غریب و به دست ستم اسیر

آل زیاد کامروا در وطن دریغ

کرد آفتاب یثرب و بطحا غروب و تافت

شعری ز شام باز و سهیل از یمن دریغ

غلطان ز تیغ ظلم، سلیمان به خاک و خون

وز خون او حنا به کف اهرمن دریغ

گفتم ز صد یکی به تو حالِ دلِ خراب

تا حشر مانَد بر دل من حسرت جواب

چون بی کسان آل نبی دربدر شدند

در شهر کوفه ناله کنان نوحه گر شدند

سرهای سروران همه بر نیزه و سنان

در پیش روی اهل حرم جلوه گر شدند

از ناله های پردگیان ، ساکنان شهر

جمع از پی نظاره به هر رهگذر شدند

بی شرم امتی که نترسیده از خدا

بر عترت پیمبر خود پرده در شدند

ز اندیشه نظاره ی بیگانه، پرده پوش

از پاره معجری به سر یکدگر شدند

دست از جفا نداشته بر زخم اهل بیت

هر دم نمک فشان به جفای دگر شدند

خود بانی مخالفت و آل مصطفی

در پیش تیر طعنه ی ایشان سپر شدند

چندی به کوفه داشت فلک ،تلخکامشان

آنگه ز کوفه برد به خواری به شامشان

شد تازه چون مصیبتشان از ورود شام

از شهر شام خاست عیان رستخیز عام

ناکرده فرق آل نبی را ز مشرکان

افتاده اهل شهر در اندیشه های خام

داد این نشان به پردگیی، کاین مرا کنیز

کرد آن طمع به تاجوری، کاین مرا غلام

گفت این به طعنه کاین اسرا را وطن چه شهر؟

گفت آن به خنده سید این قوم را چه نام؟

دادند بر یزید چو عرض سر سران

پرسید ازین میانه حسین علی کدام؟

بردند پیش او سر سالار دهر را

می زد به چوب بر لبش و می کشید جام

گفتا یکی ز محفلیان شرمی ای یزید

می زد همیشه بوسه برین لب، شه انام

کفری چنین و لاف مسلمانی ای یزید؟!!!!

ننگش ز تو یهودی و نصرانی ای یزید

ترسم دمی که پرسش این ماجرا شود

دامان رحمت از کف مردم رها شود

ترسم که در شفاعت امت به روز حشر

خاموش ازین گناه، لب انبیا شود

ترسم کزین جفا نتواند جفاکشی

در معرض شکایت اهل جفا شود

آه از دمی که سرور لب تشنگان حسین

سرگرم شکوه با سر از تن جدا شود

فریاد ازان زمان که ز بیداد کوفیان

هنگام دادخواهی خیرالنسا شود

باشد که را ز داور محشر امید عفو

چون دادخواه، شافع روز جزا شود

مشکل که تر شود لبی از بحر مغفرت

گرنه شفیع، تشنه لب کربلا شود

کی باشد اینکه گرم شود گیر و دار حشر؟

تا داد اهل بیت دهد کردگار حشر

یارب بنای عالم ازین پس خراب باد

افلاک را درنگ و زمین را شتاب باد

تا روز دادخواهی آل نبی شود

از پیش چشم، مرتفع این نه حجاب باد

آلوده شد جهان همه از لوث این گناه

دامان خاک، شسته ز طوفان آب باد

برکام اهل بیت نگشتند یک زمان

در مهد چرخ، چشم کواکب به خواب باد

لب تشنه شد شهید، جگر گوشه ی رسول

هرجا که چشمه ایست ، به عالم سراب باد

از نوک نیزه تافت سر آفتاب دین

در پرده ی کسوف، نهان آفتاب باد

آنکو دلش به حسرت آل نبی نسوخت

مرغ دلش بر آتش حسرت کباب باد

در موقف حساب، صباحی چو پا نهاد

جایش به سایه ی عَلَم بوتراب باد

کامیدوار نیست به نیروی طاعتی

دارد ز اهل بیت، امید شفاعتی

 

 

  

در ثنای حضرت علی ابن موسی الرضا علیهماالسلام

طوس این ، یا وادی ایمن که می بینم ز دور

گنبد شاه خراسان یا رب این، یا نخل طور

وادی ایمن نه و زان وادی ایمن به رشک

نیست نخل طور و نخل طور از آن در کسب نور

آسمان است آن و خورشید این، اگر در شب چو روز

پرتو خورشید می افتاد بر نزدیک و دور

معنی ظلمت نیاید ساکنانش را به وهم

زانکه شب چون روز روشن باشد اندر چشم کور

کور، کی بیند در آن کشور، که با عیسی شود

مرغ عیسی همنشین گر یابد از خاکش ذرور

شهر، مستغنی بود از وصف، با این شهریار

کاندران درد است درمان، رنج ، راحت ، سوک ، سور

طنت آدم که یزدانش سرشت از آب و خاک

گویی از این خاک طیب بود و این آب طهور

در اثر عکس زمرد سبزه اش در چشم مار

از شرف دست سلیمان تربتش در پای مور

با وجود گنبدش گفتم چه لازم نه سپهر

عقل گفتا ناگزیر است از برای لب قشور

  تا که در سلک قنادیل رواقش جا کند

سود روی عجز هر شب بر زمین تابنده هور

چونکه منشور قبول از خادمان او نیافت

ماند سرگردان به گرد خاک تا صبح نشور

گر غباری افتد از جولانگه زوّار او

بر کف بادی که در باغ جنان دارد عبور

تا از آن جیب و گریبان را عبیر آگین کند

می ربایندش ز دست یکدگر غلمان و حور

مقربان تسبیح خوان هر صبح بر گلدسته اش

یا ملک در ذکر ، یا داود مشغول زبور؟

ای به داغ تو مشرف، تاجداران را جباه

ای به طوق تو مزیّن شهریاران را نحور

نیلی از بعد حریمت جامه ی بیت الحرام

عالی از ظل سریرت، پایه ی دارالسرور

خویش را تا داده بر آیینه ی روی تو عرض

روی ننماید مستورات غیبی از خدور

بی قبول تو مبانی قدر گیرد خلل

بی رضای تو مساعی قضا یابد فتور

قسمت حاسد ز خوان بیدریغ جود تو

حظ خفّاش از خور است و بهر کنّاس از بخور

گو به دندان گیرد انگشت تعرض حاسدت

کافرینش را به دست تست تنظیم امور

در زمینی کاندران خار خلافت بردمد

در زمان بر فرق ریزد خاک ادبارش دبور

گر امان مأمون نمی جست از تو می کرد آشکار

شیر نقش پرده روبه بازی کلب عقور

هیچ از شأن سلیمانیت نتوانست کاست

خاتم ملک از کفت گر برد اهریمن به زور

صرصر قهر خداوندی مگر کانجام کار

رفت از کاخ دماغش گرد پندار و غرور

مشهد پر نور تو اینک مطاف جن و انس

طعن او ورد اناث و لعن او ذکر ذکور

سیر مهر و ماه را باعث تویی گر باعث است

مهر در ربط سنین و ماه در عقد شهور

لطف و قهرت  را بود هنگام قهر و وقت کین

فیض انفاس مسیحا و خواص نفخ صور

منحصر در نسل تو دیدند شأن سروری

شد از آن عیسی مجرد گشت از آن یحیی حصور

از پی پاداش مهر و کین تو گدایی بود

چون بر انگیزاند ایزد مردگان را از قبور

سهمگین اندر عقاب سهم تو نسرین چرخ

چون صعاوی از صقور چون عصافیر از نسور

شد چو خاکت فرش راه و برد چون چرخت نماز

شد مصون از انقلاب و گشت محفوظ از فتور

خازن امر تو را زیبد کز آغاز وجود

رایض حکم تو را شاید که از بدو ظهور

قرص سرخ مهر را چون بوته بگذارد چو زر

خنگ سبز چرخ را بندد بر آخر چون ستور

فرش اینک بر زمین درگهت بال ملک

گر سلیمان سایه بر سر داشت از بال طیور

هان صباحی این همان حضرت که کردی آرزو

حضرتش را گرچه فرقی نیست غیبت با حضور

عرضه ده درد دل خود را برین صدر رفیع

گرچه ایزد کرده آگاهش ز ما تخفی الصدور

یا ولی الله اینک روسیاهی بر درت

قطع کرده با هزار امیدواری راه دور

با طواف درگهت کنده دل از شهر و وطن

با غبار روضه ات پوشیده چشم از دخت و پور

مغفرت با ایزد است و من برین در جویمش

عاصیان را شد برین در رهنمون رب غفور

کوه بر دوشم ز عصیان و فضای گور، تنگ

آه اگر باید به این حالت مرا رفتن به گور

از تو تشریف شفاعت آرزو دارم که هست

قامتم از کسوت طاعت به روز حشر، عور

گر تو محرومم کنی آرم به درگاه که رو؟

وای بر آن بنده کز وی خواجه اش باشد نفور

عمر نوحی بایدم تا از تأسف هر نفس

چشمه ی خون از دلم جوشد چو طوفان از تنور

کرده ام در سلک  زوّار تو جا، بنگر به من

وای بر من گر نبیند جانب زائر، مزور

بر ندارم از سگانت مهر، خوانندم اگر

حوریان قاصرات الطرف از اطراف قصور

تا به تأثیر طبیعت، تا به تحریک نهاد

خاک باشد در سکون و باد باشد در مرور

تیره بادا مشرب اعدایت از گرد ملال

تازه بادا مزرع احبابت از باد سرور

 

  

در ثنای حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام

کرد از عهد جوانی یاد، زال روزگار

ساخت نو پیرانه سر، پیرایه ی پیرار و پار

ساقی دوران دگر آبی به جام خاک ریخت

کانچه اندر سینه پنهان داشت، گردید آشکار

پایکوبان بر نوای طوطی و دراج، سرو

دست افشان بر سرود قمری و بلبل چنار

باغ، از گلهای سرخ و راغ، از اوراق سبز

در برش حمرا حریر و بر سرش خضرا خمار

همچو چشم و روی خوبان، نرگس و گل را عیان

دیده ی عابد فریب و چهره ی زاهد شکار

لاله اندر بوستان بی غازه رویش را فروغ

نرگس اندر گلستان بی باده چشمش را خمار

وادی ایمن نباشد باغ و اینک کرده بین

هر درخت از آتش گل نخله ی طور آشکار

نیست موسی شاخ و چون دست و عصای موسوی

آشکارا کرده بیضای گل و ثعبان خار

پیکر کوه گران از ریزش ابر مطیر

دفتر برگ خزان از جنبش باد بهار

این یکی چون جسم فرعون آمد اندر آب غرق

وان یکی چون گنج قارون در زمین شد خاکسار

گر نه با انفاس عیسی همنفس پیک شمال

ور دم روح القدسی همدم نه با باد بهار

پیکر خاک از چه جست از روح نامی زندگی؟

مریم شاخ از چه شد از عیسی گل باردار

چون سلیمان تکیه بر تخت سلیمان کرد گل

بر فراز شاخ ، در الحان داودی هزار

یوسف گل پیرهن چاک از زلیخای صبا

طفل سوسن را زبان گویا به پاکیش از کنار

ابر سیمابی به راغ و لاله ی روشن به باغ

عاشق وامق سرشک و شاهد عذرا عذار

لاله را داغ درون و عارض رنگین بود

از دل مجنون نشان وز روی لیلی یادگار

روی گلبرگ طری افروخته شیرین صفت

قامت سرو سهی افراخته پرویزوار

در نوا بلبل به آهنگ نکیسا، ز آشیان

نغمه زن قمری به لحن باربد،  از شاخسار

بر کنار سرو، قمری مانده بی آشوب زاغ

بلبل اندر بستر گل خفته بی آسیب خار

باغ پر نسرین و من در گوشه ی خلوت غمین

دشت رنگین و من اندر کنج تنهایی فگار

ناگهم طاوس مستی جلوه کرد از در، کزو

گویی اندر کلبه ام زد چتر طاوسی بهار

محفلم را از قدوم او ، ز بزم حور، ننگ

کلبه ام را با وجود او ، ز باغ خلد، عار

با رخ رنگین او ، فارغ دل و آسوده چشم

از تماشای گلستان و ز سیر لاله زار

گشته از شمشاد قدش سرو کشمر منفعل

مانده از خورشید رویش ماه نخشب شرمسار

از دهان نوشخندش، معجز عیسی عیان

وز نگاه چشم بندش، سحر هاروت آشکار

گیسوی عنبر طرازش، بند دلهای غمین

حلقه ی زلف درازش، دام جانهای فگار

همچو صیادان شکار انداز از مژگان تیر

همچو شیادان کمند افکن ز زلف تابدار

برده از درج گهرریز و کمند مشکبیز

رونق لعل بدخشان، قیمت مشک تتار

داده ترک چشم را خنجر ز مژگان دراز

کرده بر تن راست درع از طره ی آشفته تار

گشته از نوشین دهانش دلبر نوشاد، شاد

مانده با فرخنده رخسارش بت فرخار، خوار

بر رخش ابرو عیان یا بر هوا قوس قزح

یا به گردون ماه نو، یا بر کف شه ذوالفقار

مظهر الطاف یزدانی علی عالی آن

کز وجودش شد کمال قدرت حق آشکار

علت ایجاد عالم کزو وجود او کنند

امهات سفلی و آبای علوی افتخار

وهق او پروین کلاف و سیف او ذابح غلاف

سهم او شعری شکاف و رمح او رامح شکار

چتر او خورشید سای و دست او خیبر گشای

نطق او معجز نمای و کلک او قرآن نگار

دلدل او را ستام و قنبر او را غلام

مهر گردون احتشام و چرخ انجم اقتدار

خشم او صرصر صریر و قهر او آذر نظیر

عفو او اندک پذیر و لطف او آسان گذار

شد چو دید از وی نوی، این دستگاه خسروی

داد را بازو قوی، بیداد را پیکر نزار

خشک اگر ماند نخیل آن را چه غم کش شد دخیل

ابر گو باشد بخیل آمد چو دستش قطره بار

نوح چون گشتش دخیل و خضر را شد چون دلیل

شد چو همدم با خلیل و گشت با موسی چو یار

کشتی از آبش کشاند آب روان بخشش چشاند

ز آتشش در گل نشاند از نخلش آتش داد بار

خواست تا در خیل او باشد سپهداریش شغل

خواست تا در جیش او باشد زره سازیش کار

رام شد صرصر سلیمان را به زیر اندر خرام

نرم شد داود را آهن به دست اندر فشار

برق تیغ آسمان سایش به هنگام نبرد

باد گرز کوه فرسایش به گاه کارزار

بر رود از ماه و سازد سینه ی خورشید ریش

بگذرد از گاو و سازد پشت ماهی را فگار

قهرمان چرخ او را از پی پاس حریم

مشعل خورشید او را از غم شمع مزار

خنجر خونریز خور هر صبح بندد بر میان

اشک خونین شفق هر شام ریزد بر کنار

از شکوه او نمی سودش اگر بر پشت زین

وز نهیب او نمی بودش اگر بر سر مهار

ره نمی جست این چنین خنگ فلک بر گرد خاک

تن ، نمی داد این چنین گاو زمین در زیر بار

گر کند از حکم محکم چرخ را منع از خرام

ور کند از امر جاری خاک را منع از قرار

کشتی چرخ روان، همچون زمین یابد سکون

لنگر خاک گران چون آسمان گیرد مدار

                          *******

حکم، حکم توست ، ای نفس تو نفس مصطفی

دست ، دست توست ای دست تو دست کردگار

مصطفی بر جا، که را امید ره بر صدر شرع؟

دست حق پیدا ، که را چشم ظفر بر کارزار؟

دیگری را بر تو بگزیند کسی کو برگزید

سامری بر موسی و گوساله بر پروردگار

کی کسی ابلیس را داده است بر آدم شرف؟

کی کسی کرد اهرمن را بر سلیمان اختیار؟

گرچه در طاعات یزدانی بود، سالی دو سه

گرچه با مهر سلیمانی بود روزی سه چار

مسند یوسف کجا گردد شکار انداز گرگ

منزل عیسی کجا گردد چراگاه حمار؟

پیش یعقوب ار چه رخ مالید روزی بر زمین

توشه ی عیسی بر آن هر چند شد یکچند بار

گر نبودی صیقل شمشیر تیزت تا ابد

ماندی اندر زنگ کفر آیینه ی اسلام ، تار

کعبه چون شد مولدت، جست این شرف ، ورنه ز چیست

خاک را این احترام و خاره را این اعتبار؟

گاه زر ریزی و گوهر پاشی از دست و دلت

خازن کان منفعل، گنجور دریا شرمسار

کان نه چون طبع جواد تو، که کان اندر بدخش

ابر، نه چون دست راد تو، که ابر اندر بهار

تیشه ها بر دل خورد تا گوهری آرد ز سنگ

قطره ها ریزد ز رخ تا درّی آرد ز بحار

گاه بخشش کان طبعت، مفلسان را در بغل

گاه ریزش ابر دستت سایلان را در کنار

بی تعب باشد به دامن لعل و لعل تابناک

بی طلب ریزد به خرمن درّ و درّ شاهوار

قهرمان احتساب و پاسبان عدل تو

خستگان را شد چو یاور، عاجزان را شد چو یار

صعوه با شاهین کند پرواز از یک آشیان

گور با ضیغم بود انباز، در یک مرغزار

زیردستان را دهد چون پنجه ی لطف تو زور

چیره دستان را کند چون شحنه ی عدل تو خوار

کبک گردد چرخ افگن، صعوه گردد باز گیر

گور گردد شیر اوژن، بره گردد گرگ خوار

در شمار بندگانت هر که خود را بشمرد

نشمرد ایزد گناهش را برو روزِ شمار

روز هیجا از خروش رزمجویان چون شود

وحشت محشر عیان ، شور قیامت آشکار

تیغ گردد از دو سر خندان چون برق اندر غمام

کوس گردد از دو سو نالان چو رعد اندر بهار

در بر هر سرفراز و بر کف هر رزمساز

جوشن خنجر گذار و خنجر جوشن گذار

کرده تیغ آبگون و ساخته نعل هیون

لاله گون صحرا ز خون و نیلگون دشت از غبار

کوشش رویین تنان چندان که از خاطر برد

زال گردون داستان رستم و اسفندیار

ذابح اندر پیش تیغ پر دلان در الامان

رامح اندر پیش رمح سر کشان در زینهار

باره بر تن ها تگاور، چون پلنگ اندر جبال

تیغ در خونها شناور چون نهنگ اندر بحار

گردن شیران نهنگ تیغ برّان را غذا

گرده گردان عقاب تیر پران را شکار

بر هوا افتد چو نقش از صورت شیر علم

بر فلک تابد چو عکس از شکل گرز گاوسار

گاو گردون پرسد از شیرش همی راه گریز

شیر گردون جوید از گاوش همی سمت فرار

آیی از یکسو برون، تأیید یزدان رهنمون

زیر رانت دلدل و بر دست رخشان ذوالفقار

قائد نصرت ز پیش و سائق دولت ز پس

لشکر فتح از یمین و خیل اقبال از یسار

خنگ کوه اندام تو از پردلان پیلتن

تیغ تارک سوز تو از سرکشان پایدار

هر که را بر تن دود، فارغ کند از حبس گور

هرکه را بر سر رسد ایمن کند از ننگ دار

پرتو خورشید شمشیر تو بر هر کس فتد

سایه بر وی نفکند چون کرکس مردار خوار

تشته لب او، لیک خونش آبگاه وحش و طیر

گرسنه او، لیک اندامش غذای مور و مار

ای تو را بس تاج و تخت از هل اتی و لافتی

از مرصع تاج ننگت، از مکلل تخت عار

سالها شد کارزویم بود در دل تا تو را

هم زبان ، هم خامه گردد مدح خوان، مدحت نگار

طبع عالی جست گوهر ریز بحری از بحور

دست خالی خواست لؤلؤ خیز بحری از بحار

تا از آن گوهر کند رنگین ورق بهر مدیح

تا از آن لؤلؤ کند سنگین طبق بهر نثار

می شدم گلشن به گلشن ، بال گستر ، پر فشان

می شدم وادی به وادی، رهسپر، منزل سپار

گلشنی دیدم عیان در وی نهالان ارم

وادیی دیدم روان در وی غزالان تتار

خویش را دیدم در آن گلشن چو افکندم نظر

خویش را دیدم بر آن وادی چو افتادم گذار

زاغ گنگ و نغمه سنج از هر طرف بس عندلیب

مور گنگ و قطره زن هر گوشه چندان شهسوار

وادیی چون عنصری و ازرقی در وی روان

گلشنی چون انوری و فرخی در وی هزار

آشیان کردم به اقبال تو بر هر شاخ گل

دام گستردم به نیروی تو در هر مرغزار

تا از آن رنگین نهالان دسته ای بستم  ز گل

تا از آن مشکین غزالان گلّه ای کردم شکار

می شدم منزل به منزل، پایکوبان، رهنورد

می شدم محفل به محفل، دست کوته، دلفگار

از رفیقان منزلی دیدم گروه اندر گروه

از حریفان محفلی دیدم نگار اندر نگار

منزلی آنجا، سنایی ، لامعی را همزبان

محفلی مختاری آنجا با معزّی میگسار

کعبه ی کوی تو کردم قصد و گشتم پی سپر

طاق ابروی تو کردم یاد و گشتم جرعه خوار

فکر همراهان نکردم بود چون مقصد عظیم

سوی همبزمان ندیدم بود چون می خوشگوار

رهروان با شوق مقصد ایمن از بُعد طریق

میکشان با ذوق مستی فارغ از رنج خمار

باد، باشد خاره را تا جای، گوهر در بغل

باد، باشد خار را تا منزل گل در کنار

دوستانت را بر افسر گوهر و بر دست، گل

دشمنانت را به بالین خاره و در پای، خار

 

  

در نصب ضریح سیمین بر مرقد امیرالمؤمنین علی علیه السلام

کرد در کار جهان، اندیشه چندین هوشیار

غیر نام نیک در وی نیست چیزی پایدار

چیست عمر جاودان، غیر از بقای نام نیک؟

ای سکندر در فراق آب حیوان غم مدار

شاخ ملکت را بجز عدل و سیاست نیست گل

نخل دولت را بغیر از برّ و احسان نیست بار

نیست از آثار خیر اندر جهان بهتر، که هست

نام نیکو مستدام و ملک و دولت مستعار

نیکبخت آنکس که نام نیک در عالم گذاشت

زنده ماند آنکس که خیری ماند ازو در روزگار

نیست از آغاز تا انجام ، بیش از یک دودم

 در سر انجامش بود اما نظر ز آغاز کار

هر که را گوشی ز تاریخ جهان آموخت پند

هر که را چشمی ز اوضاع جهان جست اعتبار

گر نیوشنده است گوش و گر پذیرنده است دل

داستان باستان او را بس است آموزگار

پایگاه هر کسی باشد به مقدار عمل

منزل عیسی به گردون، جای کیخسرو به غار

گرچه ابراهیم و اسماعیل رفتند از جهان

کعبه و زمزم از ایشان ماند اینک یادگار

از سلیمانست خود بیت المقدس را حدیث

زنده دارد نام ذوالقرنین، سد استوار

منت ایزد را که افسر بخش شاه تاجور

شکر یزدان را که گردون رخش امیر کامکار

زینت ایوان جم، فرمانده ی ملک عجم

داور دارا حشم، شاهنشه والا تبار

درة التاج حسن خان، خسرو خسرو نشان

افتخار دوده ی قاجار، سالار کبار

دین پناه دین پرست آقا محمد خان که هست

حامی دین پیمبر، سایه ی پروردگار

شیر حق را چاکر و بر پادشاهان پادشاه

شاه دین را بنده و بر شهریاران شهریار

دست حکمش نسر واقع را بر آرد پا ز گل

شست قهرش نسر طایر را همی سازد شکار

مزرع آمال احباب و ز دستش قطره ای

خرمن اعمار اعداء ز تیغش یک شرار

خسته ی زخم خلاف اوست عاجز از علاج

غرفه ی بحر عقاب اوست نومید از کنار

گر کند عدلش ریاست کس نبیند در جهان

قند را از آب خسران، موم را ز آتش خسار

نسبتی می داشت با دست و دل او گر نبود

گریه ی چشم سحاب و چین ابروی بحار

رایض حکمش کشد بر ابلق ایام، تنگ

سایس امرش کند یکران گردون را فسار

بخت گمره چند روزی رفت اگر زان آستان

باز بر خاک درش بنهاد روی اعتذار

بست با خاک در او عقد تأبید و خلود

تا جهان باقی است باشد بر در او خاکسار

قهر او گردنکشان را جسم کاه و جانگداز

لطف او بیچارگان را غمزدا و غمگسار

همتش مبذول خیرات است در سرو علن

فرصتش صرف مبرات است پنهان و آشکار

عدل و احسان پایدش پیوسته تا صبح نشور

نام نیکو داردش پاینده تا روز شمار

اینک از نفعی کزو باقی است در هر مملکت

اینک از خیری کزو دایر بود در هر دیار

داشت چون بر جان و دل مهر امیر المؤمنین

گشت جانش آرزومند و دلش امیدوار

تا نهد در بارگاه حیدر صفدر، اثر

تا گذارد بر در شاه ولایت یادگار

داد ترتیب ضریح بی نظیر دلپذیر

هم ز سیم خالص و از نقره ی کامل عیار

قبله ی احرار و سویش روی ارباب قبول

کعبه ی اخیار و عالم را طوافش اختیار

پیکری و اندر آن نقش محمد را وطن

بیشه ای و اندر آنجا شیر یزدان را قرار

خوابگاهی خفته در وی پادشاه هل اتی

بارگاهی اندر آنجا نوح و آدم جسته بار

حصنی و بغنوده اندر وی وصی مصطفی

مهدی و آسوده اندر وی ولی کردگار

سرور غالب علی بن ابیطالب کزو

شمع اسلام است روشن، نخل ایمان باردار

حجت حق، ساقی کوثر، امیرالمؤمنین

ثانی اثنین پیمبر، اول هشت و چهار

مهری اجرام سعادت را به دور او مسیر

قطبی افلاک سیادت را به دور او مدار

آن قضا رای قدر قدرت که بی فرمان او

هم قضا بی اقتضا و هم قدر بی اقتدار

پرتو مهر است از رای منیرش مستفاد

رفعت عرش است از فرش حریمش مستعار

از علو گنبد او، آسمان دزدد شکم

از فروغ قصر او خورشید افروزد عذار

جسته از خم کمندش گردن چیپال طوق

دیده از نعل سمندش گوش قیصر گوشوار

رشح کلکش خال زخسار عروسان ختن

خاک پایش سرمه ی چشم غزالان تتار

پیش دست زر فشانش گنج باد آورد، خاک

پیش شمع آستانش ماه عالمگرد، تار

آنچه او جوید، کند از پرده ی تقدیر ، رو

آنچه او خواهد، شود از ممکن غیب آشکار

رفعت اجسام سفلی را چو گردد شوقمند

پستی اجرام علوی را چو باشد خواستار

بر فلک گاو زمین را جا دهد بر جای تیر

بر زمین شیر فلک را باز دارد در شیار

کف ز سیمش خالی و زرین کلاهان پیروش

سر ز تاجش بی نیاز و تاجداران پیشکار

زرد زر را رخ که از زر دست او را هست ننگ

لعل را دل خون که دارد تار کش از لعل، عار

انتظام از تیغ و کلکش داشت بهرام(؟) و نداشت

تیر، کلک اندر یمین، بهرام، تیغ اندر یسار

روضه ی ایجاد را نخل وجودش تاره داشت

نه نشانی از خزان بود و نه نامی از بهار

گر نبودی شخص او باعث، نمی آراستند

بر قد گیتی قبای معلم لیل و نهار

ز آرزوی آنکه روزی بسپرد پای ویش

لاجوردی مهد هشتم چرخ شد گوهر نگار

دامن در، پیش او بیقدر چون چنگی خزف

خرمن زر پیش او بی قرب چون مشتی غبار

مخزن گوهر چه و دل، معدن علم رسول؟

گنج سیم و زر چه و جان، گنج راز کردگار؟

دست او را ابر نیسان خواستم گفتن که عقل

گفت خامش، دست یزدان را چه نسبت با بحار؟

هر که در خیل عبیدش کرد جا آزاده است

هر که در ذیل ولایش پنجه زد ، شد رستگار

نیست پیغمبر، ولی پیغمبری را شد وصی

کز وجود او بود پیغمبران را افتخار

شد سلیمان پیمبر را چو از کف خاتمی

برد، رخش ملک از دستش عنان اختیار

او به سائل خاتمی بخشید و تا روز جزا

خاتم دولت به نام نامیش شد نامدار

بازگشت خسرو خاور ز حد باختر

بهر یوشع بود یکبار از برای او دو بار

ناگزیر است از اجل او را ، کزو گیرد گریز

بسته بر خصمش فلک از شش جهت راه فرار

وقت رزمش داستان بیژن و هومان مخوان

گاه عزمش قصه ی اسکندر و دارا میار

در سپاهش هم نبرد بیژن و هومان ، دویست

در رکابش همسر اسکندر و دارا هزار

چون کشد بر خنگ تنگ از خصم برخیزد غریو

چون نهد بر رخش زین آید عدو را زینهار

چون شود پور نریمان روز رزم او را قرین

چون شود فرزند دستان روز جنگ او را دچار

مرتعش آن، تا که جوید از گه هیجا گریز

مضطرب این، تا که جوید از کجا راه فرار

فتح خیبر برد از خاطر حدیث هفتخوان

قتل عنتر کرد زشت افسانه ی اسفندیار

آن شنیدستی که روزی سرور مردان علی

کرد تلقین حرف دین بر مشرکی در کارزار

روی پیچید از قبولش مشرک، افگندش به خاک

کرد جا بر سینه، تا آرد سرش را بر کنار

بی ادب بر روی شاه افکند آبی از دهان

از گلویش شاه دین برداشت تیغ آبدار

دید گستاخی چنان، عفوی چنین، شد در شگفت

گشت علت جوی و گفت او را امیر بردبار

 

 

  

پاسخی منظوم به دو تن از یاران خویش

دی به سحرگاه، کافتاب و شفق بود

رشک عذار ایاز و دیده ی محمود

اشک به رویم دوان به شیوه ی مألوف

 آه به چرخم روان به عادت معهود

اشک جگرگون و آه شعله فشانم

         غیرت باغ خلیل و آتش نمرود

نامه به کف، قاصدی در آمدم از در

زیب عذارش غبار کعبه ی مقصود

قاصد خسرو، به دست، نامه ی شیرین

مرغ سلیمان، به لب، ترانه ی داود

نامه نه، برجی پر از کواکب رخشان

نامه نه، درجی پر از جواهر منضود

در نظر این تیره روز را که همه شب

خون دل از بس فشانده از مژه، نغنود

پیرهن یوسف است و دیده ی یعقوب

لیک نه پیرهنی که تهمتش آلود

نامه یکی، لیکن از دو خواجه ی منعم

نامه یکی، لیکن از دو صاحب محمود

وان دو، دو تابنده مهر و مه که ز یک برج

زاده به بخت سعید و طالع مسعود

مفخر حجاج، بوالحسن که ز خلقش

بر کف باد صباست، مجمره ی عود

قدوه ی دوران حسین خان که ز رایش

تارک خورشید راست تاج زراندود

روشن از آن، آسمان دانش وجودت

خرم از این، بوستان مکرمت و جود

آیت لطف از سرشت آن شده ایجاد

غایت جود از وجود این شده موجود

رشک بر جاهشان سپهر که باشد

رتبه ی حاسد دلیل پایه ی محسود

خواندم و دیدم ز لطف هر دو معاین

رسم تفقد که از جهان شده مفقود

داد چو آن از دوام شفقشان یاد

نقش در آن چون نوید صحبتشان بود

گشت کلاهم ز روی فخر، فلک سا

گشت جبینم برای سجده زمین سود

بهر جوابش ز خامه منشی طبعم

خواست کند روی نامه غالیه اندود

دل پی پیکی که نامه ام چو ستاند

دیر نماند، رساندش به وطن زود

من به غریبی و    چون به شهر غریبان

غیر صبا هیچ پیک راه نپیمود

نیمه شب از خواب سر کشیدم و گفتم

باد سحرگاه را کزان دلم آسود

صبحک الله ، ای نسیم صباحی

خیز، ندارد فلک چو ره به تو مسدود

رو، سوی کاشان و هر کجا که ببینی

خاک دری را ز سجده ، ناصیه فرسود

سجده بر آنجا، اگرچه نیست سزاوار

سجده به یک مسجد از برای دو مسجود

حاجب در، بر دخول داد چو رخصت

خادم ایوان به بار اشاره چو فرمود

عرضه ده از من بدان دو راد برادر

کای ز شما به نزاده مام جهان رود

هست شما را گر این گمان که به شیراز

دل به تماشا ز رنج فرقتم آسود

ظن بد است این قسم به عهد محبت

ور نه شما را فتد قبول ، به معبود

غمزده هر جا رود، غمین بود آری

گشت چمن خوش و لیک با دل خوشنود

دلشده را گو، وزد، چه نفع؟ چو نشنید

غمزده را گو ، رسد، چه سود؟ چو نشنود

نکهت گل بر مشام و رایحه ی مشک

نغمه بلبل به گوش و زمزمه ی عود

غیر غمش از سرود ورود چه حاصل

آنکه ز هجرش ز جوی دیده رود رود

شاهدی از سعدی آورم – که مزارش

مهبط انوار فیض باد – که فرمود

«دوست به دنیا و آخرت نتوان داد

صحبت یوسف به از دراهم معدود»

محنت هجران آن دو نور دو دیده

آب دو چشم مرا به خون دل آلود

جان و تنم را به هم ز درد جدایی

وقت وداع آمده است و نوبت بدرود

عمر که در هجر بگذرد ، نکند نفع

جان که ز جانان جدا بود، ندهد سود

می گذرد روزم آن چنان که ندانم

روز جدایی است ، یا قیامت موعود؟

رنج صبوری و ، خسته ی غم دوری

شربت کافوری و طبیعت مبرود

صبر، گرفتم کند علاج غم آخر

داد چو مسموم جان، چه سود ز مسرود؟

کی بود از لطف کردگار که افتد

ز آصف و مایین، رهم به قمصر و قهرود

شکر الهی کنم که کرد نصیبم

وصل شما را که بود غایت مجهود

سرکنم آنگه ، به آن دو زیرک مقبل

قصه ی بیشرمی دو ابله مردود

فاسد و مفسد که کارگاه حیل را

این شده تار لباس لعنت و آن پود

این ز پی دادن ملازم و آن یک

جمع فزون خواستی ز بود و ز نابود

این ز خروج سران قوم نترسید

وان به خروش زنان بیوه نبخشود

هست بلی از ددان توهّم الفت

هست بلی از بدان تمنّی بهبود

خواستن از پارگین گوارش تسنیم

داشتن از خاربن توقع امرود

قابل گفتار نیست کرده ی ایشان

خاصه به تفصیل، لیک مجملش این بود

کانچه برای خرابی قم و کاشان

مرتد کاشان دوید و کافر قمرود

خسرو عادل گزید، خیر رعیت

سان ملازم ندید و جمع نیفزود

ختم سخن را ازین غزل که سرودم

لب به نوای عراق، ساز کند رود

گشت دل از پرسشی مرا ز تو خشنود

از غم من کاست، تا به درد که افزود؟

روی تو ما را فروغ وادی ایمن

بوی تو ما را دلیل کعبه ی مقصود

دام به دست تو و امید رهایی؟

زخم ز شست تو و توقع بهبود؟

سلسله ی عشق، طوق گردن عقل است

رنجه ازین آهن است پنجه ی داود

چند مرا چشم انتظار، صباحی

باز به راهش به وعده ای که نفرمود؟

باد، بود تا الم نتیجه زیان را

باد، بود تا نشاط، فایده ی سود

هر که شما را عدوست، با دل غمگین

هر که شما راست دوست، با دل خشنود

در ستایش آذر بیگدلی دوست خود

کمان چرخ که تیرش یکی خطا نکند

بجز  مرا  هدف  ناوک  بلا  نکند

به روی هیچکس از قهر خنجری نکشد

که تا نخست  مرا دست آزما نکند

به زخم هیچکس از لطف، مرهمی ننهد

که بیش از آن، به بلاییش مبتلا نکند

مباد دل به غلط افتدم به فکر نشاط

که عمر من به مکافات آن وفا نکند

ز دست او به سر خود چگونه ریزم خاک

مرا که دست و گریبان زهم جدا نکند

کشنده تر چو ز درد آمدش دوا، بگذار

به درد خود بگذارد مرا، دوا نکند

فریب ، چند دهم خویش را که پیوسته

مدار چرخ به یک نسبت اقتضا نکند

مرا همیشه نخواهد گذاشتن ناکام

چنانکه دائم کام یکی روا نکند

گرفتم آنکه شود چرخ مهربان زین پس

گرفتم اینکه فلک بعد ازین جفا نکند

مرا چه حاصل از آن؟ مرگ چون امان ندهد

مرا چه سود از این؟ عمر چون وفا نکند

گذشت آنکه نشینم ز شکوه اش خاموش

که کس به هر ستمی خویش را رضا نکند

به هر جفای ویم صبر بود، بایستی

مرا ز خدمت مخدوم خود جدا نکند

سپهر مرتبه آذر، که قد خویش سپهر

جز از برای سجود درش دوتا نکند

تفاوتی به بر شخص همت عالیش

لباس پادشه و کسوت گدا نکند

به هیچ عشوه نیارد فریفتن او را

عروس دهر که کس دامنش رها نکند

نه خود به حشمت قارن، که ملتفت نشود

نه خود به ثروت قارون، که اعتنا نکند

چو ماه، مهر نباشد بری ز آفت نقص

ز رای روشن او کسب اگر ضیا نکند

زهی که اهل نظر را به دیده ی تحقیق

کند غبار درت آنچه توتیا نکند

رواست دعوی اعجاز خامه در کف تو

ولی به هر کفش این دعوی اقتضا نکند

که نبود ار ز خواص کف کلیم، چرا

به دست، هر که عصا گیرد، اژدها نکند

به رشحه ی قلمت پی برد گر اسکندر

ز خضر، جستجوی چشمه ی بقا نکند

اگر نسیم ز کوی تو بر چمن نوزد

و گر شمیم تو همراهی صبا نکند

به جلوه سرو، قد خویش را نیاراید

به خنده غنچه لب خویش آشنا نکند

چه شد که ابر به دست تو ماند از ریزش

برابری به کفت لیک در سخا نکند

که این کرم ز خویش است و آن سخی از غیر

ز بحر تا نستاند، به بر عطا نکند

بود زمانه به تو خرم و چرا نبود؟

کند سپهر به تو نازش و چرا نکند؟

چه روزها که بباید کنند طی ، و آنگاه

ظهور ، چون تویی از پرده ی خفا نکند

بود ز لطف خدا گرچه رتبه ی تو، ولی

خدا به هر کسی این رتبه را عطا نکند

مدیح تو ز کجا و چو من کسی ز کجا؟

که امتیاز ز هم نظم و نثر را نکند

کجاست سعدی تا خامه اش نگارد مدح؟

چه شد نظامی تا جز ثنا ادا نکند؟

قلم بگیرد و جز مدحت تو ننویسد

زبان گشاید و غیر از تو را ثنا نکند

ولی به لطف تو امیدوار گردیدم

و گرنه اینکه کس این قدر هم خطا نکند

خزف به عمان بفرستد و خجل نشود

روان به مصر کند حنظل و حیا نکند

خدایگانا دیگر نمانده تاب فراق

من و فراق تو زین بیشتر، خدا نکند

گهی نمی گذرد تا ز محنت حرمان

به خون دیده تن خسته ام شنا نکند

دمی نباشد تا شحنه ی جدایی تو

که بند بند من از یکدگر جدا نکند

به خاک پای تو، کز بار هجر گشته تنم

چنانکه فرق کس آن راز نقش پا نکند

سموم هجر توام با تن ضعیف، آنها

کند که که آتش سوزنده با گیا نکند

ز در درآ و ببین کز فغان کند آنها

دلم به سینه ، که در کاروان درا نکند

ضمیر تست ز مافی الضمیر من آگاه

به نامه خامه کند عرض حال، یا نکند

ز حال من چو تو آگه شدی، زبان آن به

که دامن سخن آلوده ی ریا نکند

رسید وقت دعا، مدعا به طول کشید

سزد که جز به دعا ختم مدعا نکند

همیشه تا که به کام کسی فلک گردد

به غیر کام محبت، تو را روا نکند

مدام تا که کند دهر،در عنا کوشش

بجز عدوی تو را رنجه از عنا نکند

نخواهد آنکه تو را کامران، به ناکامی

بمیرد و کسیش نوحه و عزا نکند

 

  

مدیحه

باز اقلیم چمن، خسرو آذار گرفت    

                    دست گل ،تیغ تطاول ز کف خار گرفت

قطره ی ژاله صفای صف صرّاف گرفت        

             چهره ی لاله دل از دلبر فرخار گرفت

از پی خنده دهان، غنچه ی خاموش گشود     

         از پی جلوه عصا نرگس بیمار گرفت 

خار و خارا ، سبق از کلبه ی بزّاز ربود      

          کوه و صحرا، گرو از طبله ی عطّار گرفت

خاک از بوی سمن، رایحه ی عنبر جست   

           باغ از پرتو تو گل، گونه ی گلنار گرفت

شیخ از مدرسه در کوی خرابات گریخت          

            زاهد از صومعه راه در خمّار گرفت

شحنه گر خود نبود مست درین فصل چرا    

        مست را کرد رها، دامن هشیار گرفت؟

جست بلبل خبر گل ز صبا، گفت که آه    

                     آمد از پرده برون و ره بازار گرفت

غنچه انگشت زد و قبره بربط بنواخت      

            سرو در رقص شد و فاخته مزمار گرفت

لرزه بر قامت بید از نفس باد شمال        

          چون تن دشمن شه در صف پیکار گرفت

صاحب تاج و نگین ، فتحعلیشه که نشان

          سده ی عالیش از سجده ی اخیار گرفت

نعلک بارگیش تارک افلاک شکافت        

                رشته ی بندگیش گردن احرار گرفت

مرکز دایره ی جود که آوازه ی او            

         صفحه ی روی زمین چون خط پرگار گرفت

آنکه بالید به خود ابر عنایت روزی          

         که مکان در صدف این گوهر شهوار گرفت

رفعت از خطبه ی او پایگه منبر جست    

              زینت از سکه ی او عارض دینار گرفت

آمد از قامت او اطلس گردون کوتاه         

                 بهر خدّام از آن، یکدو کله وار گرفت

نتوانند سر از خدمتش افلاک کشید       

              که قضا از همه در بیعتش اقرار گرفت

هر که در خدمت او، ساحت اقبال سپرد  

               هر که دور از در او، وادی ادبار گرفت

ای جوانبخت خدیوی که ز خلق خوش تو  

                    کام ضیغم اثر نافه ی تاتار گرفت

تویی آن ابر کرامت که ز رشح کف تو       

        در جهان نخل امید ، سبز شد و بار گرفت